Johannes Ockhuis

Johannes Ockhuis was born on Heuningvlei and was 81 years old at the time of the interview. Heuningvlei is an old farm near Wupperthal, originally owned by a Dutch man of the surname Ockhuizen.

Johannes Ockhuis tells how Heuningvlei was meant to remain in the Ockhuis family for ten generations, but was taken by German missionaries. Today it is home to about 40 subsistence-farming families. . Johannes talks about Heuningvlei’s abundance of veld medicine, how his house was struck by lightning, and he also shares a story about the legendary Dirk Ligter.

Johannes Ockhuis’s parents farmed rye and corn, and vegetables for domestic use. At times they worked on commercial farms for money and used the knowledge they gained there for their own farming. They have been growing rooibos tea for the last 30 years. Johannes’s father was born in Clanwilliam in 1937 and has lived there his entire life. He has a transport business driving donkey carts from Wupperthal and Graafwater to Clanwilliam. They never bought meat – his parents would slaughter goats themselves and salt the meat to keep.

Johannes tells that a Dutch man of the surname Ockhuizen established the farm. Ockhuizen only had sons and left the land to them in his will. He was married to a coloured woman named Fytjie Swart. In his will he wrote that the farm could not be sold for ten generations, but some years later German missionaries claimed it as their own. The Ockhuis family felt they could not dispute this, as they were not learned people like the missionaries.

Johannes tells a story of the German missionaries and the donkey cart. He speaks of keeping the Sabbath holy and tells a ghost story about a headless man. He does not seem to know much about the rock art in the area. He speaks of Heuningvlei being well known for its veld medicine and explains what it is used for. Johannes shares stories of how his house burnt down after being struck by lightning and how he built it up again, and of the pear trees on the farm planted many generations ago.

Johannes shares stories of water creatures that were one of nature’s secrets, and tells a story of the legend, Dirk Ligter.


I’m Johannes Jakobus Ockhuis. Born on Heuningvlei. And if you now count backwards from there, then the age comes to 81. March.



Where you were born, grew up…

Yes, we grew up here, on Heuningvlei. Our parents made a living from rye, sowing wheat, for bread. And planting vegetables for domestic use. Every now and then we worked for commercial farmers for a bit of cash. And so we acquired knowledge on how to improve our small-scale farming, which is more profitable, rooibos tea amongst other things. It wasn’t easy at the beginning, but it rewarded us eventually in the form of cash. And up to today, up to this age… 30 years, for more than 30 years I’ve been planting and cultivating rooibos tea and selling it to my rooibos company.

I still do it and I even try to train my grandchildren so that they will remain here in the country and not go to the cities and make a life here.

Uncle Hollie’s father and them, how long did they live here?

My pa was also a native of here. He was in his 60s, nearly 70, when he died and he lived here all the time. In the beginning he’d been, as he told it, he’d been a mail carrier, a transport rider, from Graafwater – from the nearest railway station – to Wupperthal, the mission station. They had to transport goods on donkey wagons for the community here. It was, they were a small group doing this. They drove at least five days to pick up a load at Graafwater or Eendekuil. But no oxen, only donkeys. And from that they got cash, together with their farming with goats, sheep, cattle and vegetable gardens and the sowing – rye, wheat to have bread.

And, as I grew up, my parents never bought meat, they slaughtered. And there weren’t freezers either. They, on a very… I almost want to say I can’t believe it – they conserved the meat, salted, almost like biltong. And nothing spoiled before we finished it, they would simply slaughter the next goat or sheep or pig.

And he lived on Heuningvlei all his life, he didn’t work for a commercial farmer. Like the transport riding, and carrying mail, from Wupperthal to Clanwilliam. That was the financial income he lived on to bring us up.

How did the town develop here?

I can only tell you what I was told. I was told, and by more than one of those old people lying in the graveyard today, that it was Ockhuis land. But it wasn’t Ockhuis, it was Ockhuizen spelt with a “z”. And the one who founded this land, this small place, was a Dutchman. And he had sons, and in his will he bequeathed this land to the sons, when he wasn’t alive any more. His wife was coloured, Fytjie Swart. So the children were actually almost mixed – coloured, let me rather put it like that. And the land mustn’t be sold up to the tenth generation. It becomes, it must be transferred from generation to generation, because Heuningvlei was surveyed before Wupperthal. Heuningvlei – I tell it like it was told to me –was founded in 1812. And Wupperthal in 1830.

Now, the German missionary came here to do spiritual work and people like my pa and them, the old people, weren’t well educated. As soon as you could read and write, and count, you had to work. And they had a lot of respect for a missionary because they felt he was a man of God. And eventually there were people who didn’t know that the land went from generation to generation, and the missionaries acted as if they’d bought the land. And eventually, because no one had schooling, no one fought this. And eventually it was… It came to be accepted later on that the land belonged to the German community, while in reality… Up to today there are some of our descendants who strongly dispute this, we have written proof from the learned people that it was actually like the old people told us. But now, today, if you don’t pull together… Because there isn’t one man who can say that he is the boss. And that is the weakness, I suppose.

Your father probably told you many stories. Can you still remember stories of them carrying the mail, or any other stories?

Yes, I can. They were a group, almost like a convoy, that did the transporting. But because they worked for the mission station, they were not allowed to do it on Sundays. On Sundays they had to make camp wherever they were. And the veld wasn’t fenced, it was open, and they had to let go of the donkeys the Saturday night and then look for them again on the Monday morning, not the Sunday. And my pa told us, one of them said he was going for a stroll on the Sunday afternoon to make things easier on the Monday morning, so that he would know in which direction to walk.

And my pa and them… Ou Grote [Old Big Guy], one of the younger men, told him not to do it. It was, you mustn’t dishonour the Sabbath. And on the Monday they all went looking for the donkeys to continue on their way. So that man, he found all his donkeys, but two were missing. So they left and on their way back he was still looking for his two donkeys because he couldn’t ride with fewer donkeys, because on the other end he had to load cargo.

It was… and I also grew up like that, my pa, it was the custom. Us children were not allowed to do anything on Sundays to make Monday easier. You have to respect and honour the day of the Sabbath. Even if you do nothing. But you may not do anything to make Monday or the week easier for you. It was in, in, up to today, in this small community of Heuningvlei, it’s almost an unwritten rule, but it’s instilled in all of us – we don’t work on Sundays. Sundays we go to the church service and if you don’t go, you stay at home. Well, there are basic things you have to do, like feeding the animals, but not work. And up to today, up to today this small community of Heuningvlei has that rule which came out of that transporting business, which was educational, and it is almost engraved on our community.

Do you perhaps know a ghost story, or one that your father told you, or something you experienced yourself, or that people…

Yes, yes… Man, there was an old man here who walked around with a shotgun. I suppose it was for hunting – materials, shotgun, maybe a rabbit or a duiker*, or whatever, shoot it when you get a shot. Now this man was terribly… He could tell you funny stories, my pa and them said, almost like, like the late Tolla van der Merwe. You laugh – you can be very depressed but when he tells you something, you laugh. Now, one day, he had to go to the outlying veld* – in winter the livestock are taken to the Karoo. He had to take medicine for the livestock and bread for the herders. It was Monday. On Wednesday, the herders sent a message asking why didn’t they send the bread. And the medicine. Then the community realised he never went there. And he was nowhere to be found.

Then everyone started searching, because in the community the one’s joy is the other’s, the one’s suffering is the other’s. We’ve been that way up to today. When they found him, he had committed suicide. He had shot himself with the shotgun, with this shotgun which he had carried. He, in the veld, he had held the stock between his feet, between his knees, and he had cut himself a stick, with which he pulled the trigger with his hand. And the barrel had pointed at his head. When they found him, the head was in pieces. By then he had been dead a few days already.

Now, then the people said, a headless man walks around here. They’ve come across him. I tell them, don’t talk nonsense to me. As I walk, I walk at night, many nights I’ve walked this road from Clanwilliam to Wupperthal. It’s nonsense. Many then said, no, he walks here. But he is headless.

I say, look… And one Saturday evening I notice that the water we use to wet our gardens, to irrigate, hasn’t been diverted to the river. So I go and I divert the water so that it flows into the river because on Sundays no one may, as you know.

Before I knew it, the headless man was walking next to me. He was standing next to me without his head. A cold chill went down my back. He was wearing a grey suit, but there was no head on top. But according to the old people it was a tall man. So, all I was able to say was, “Is it you that the people are talking about?”


I had no other words. And then he disappeared.

There are many Bushman drawings around Heuningvlei, aren’t there? Do you perhaps have stories about the Bushman drawings, or about the Bushmen who lived around here, that your father and them told you about?

It’s a bit vague. It’s very vague now. But that they have been here… and the fact that there are Bushman drawings in the area is proof that they have been here, isn’t it? But it’s a bit vague because I think they were already gone before my pa’s time. But they said, the grandpa said, they were here, but what they lived off in the veld no one knows. And no one could tell you about meeting one. The drawings say that they not only moved through the area, they lived hereabouts. According to the many drawings.

Heuningvlei is well known for its veld* medicine, isn’t it? Do you still know veld medicine and its uses? How did you and other people use it in the past?

Man, up to today, we still use the stuff. And I myself, at my age, five years are short to visit a medical doctor. I never go to the doctor at all. Now, herbs the people use here are… They call the one herb “dassiepis” [dassie* piss/hyraceum], and the other one is klipsweet [lit: rock perspiration (also hyraceum)]. It looks, it’s similar in colour to “dassiepis”, such a black, almost like a dried, fig, but it is rock, rock hard, you have to chop it. But the klipsweet is softer. But the two of them are deadly [effective]. You can use them for any ailment. Up to today, there is my mug, with dassiepis. I drink two mouthfuls and when it becomes too weak, I tell my wife, add another piece to it. So that is, and then buchu*. The buchu that grows in the wilderness area. It’s just as good, very good for blood pressure, for kidneys, kidney ailments and for blood sugar as well.

Now, at my age I’ve never had a sugar level that was higher than the doctors agreed with. Never. Blood pressure I had one day, but someone had made me angry, otherwise I would still not be using a blood pressure pill. It’s basically the herbs… Then you also get herbs that they call “slangbos” [lit: snake bush/Stoebe plumosa] and “suikerbos” [sugarbush]. Sugarbush is actually a protea, but it has this small soft tip like a small gullet that you can just … Steeping the tops of sugarbush and snake bush is deadly [effective] for the stomach.

And that’s why I’m not keen to go to the doctor. And I benefited from it and if no one wants to believe me, then just imagine, at the age of 81, at 80 years of age, I still didn’t have a file at the clinic. They just took me one… Because my kneecap had shifted, the clinic then said they had to make a file, because they cannot treat my without a file.

What I’m saying is, I’ll [tell] any person to use these herbs; who wants to, can use them, they aren’t harmful. Because they haven’t been harmful to me, up to today still not. That is, I can’t talk of that other thing that they call “boejaampers” (?? 21:10), it’s similar to dassiepis, but where it comes from… If someone would ask me now where it comes from, then I’m stumped. Because it… It’s just as deadly. But it’s very, very scarce. These are basically the herbs we use, like in rue which is planted in the flower gardens, African wormwood. African wormwood is just as good. For fever. If, if people should wonder why we’ve been forced to use these herbs, then, then I’ll tell them we’re 80 kilometres from the nearest doctor. And to get there is almost R1 000. Today. The smallest amount you’ll pay is R800, just to get there. And to pay the doctor takes my pay for the whole month. Now, it’s better for you to use the – our income wasn’t always that big. Even if the doctor wasn’t expensive, the medical doctor not expensive, our income was small.

I started – yes, I’ve now been married for 55 years. And we worked for R4 a day. For the commercial farmers. It is, I don’t know, in the rand, ah, the pound system, but if you take R4, then it is two pounds. Or around two pounds. And then I had the wife and children. Today, my children can still not believe it’s true, but it’s the gospel truth. Money still had value then. Today you may have R1 000, and in the cafe you can put the stuff into your shirt pocket. They help you a lot, help a lot, the herbs, and they keep you healthier because often medical pills are good for one part of the body, and detrimental for the other part.

In the 55 [years] I came across something. Probably one of… I’m not mentioning it to blow my own trumpet, but maybe others that hear it, or read it, may find it useful. Here in our area the thunder can be very, very heavy. As the old people said, “He strikes easily here in the Cedarberg.” Now, I worked over in Tulbagh for someone who laid water pipes and so I walked from here to Clanwilliam on Sunday afternoons. And on Friday evenings, nights, I walked back. Because the income was little. Here amongst us. And my eldest daughter had to go to secondary school, to Malmesbury. There was no help from the government.

You have to get her there, you have to buy books, you have to buy clothes. Then I heard I could go work there. And because it was more than here, I went to work there. Now, there I earned R21 a week for the five days. And one night, a Friday night, there was thunder during the week, it was, was before Christmas. There at our workplace and, our living quarters, the roof plates were blown off and the telephones were all out of order, the landlines, the baas* said. When I got here on Friday night, only the four walls of my house were standing. Burnt black. At least I still had R3 in my pocket, of the 21.

Then I heard from my in-laws what had happened, because as I said, the, the landlines were out of order, of course. They couldn’t let me know. They said the lightning struck my kitchen door on the Tuesday morning, afternoon, and hit the wife in the room and one leg lame and one arm, but she could at least still move. She crawled out, and the house burnt down from the inside. Then we had only what we had on our bodies. Everything burnt out.

Now what was to be done? Everyone here was poor, those were poor times, it was in the 70s. So I had to go work again. For the R21. So that we could just get a piece of bread. But if I had to tell you this morning, or today – that I tell everyone – it wasn’t negligence, it wasn’t wickedness, it was the work of the Hand Above. And how I built this house I can still not tell you today. Is a miracle. The One that hit it, helped again. Helped me to build it.

And that is why I repeatedly say to my children, “Remember, the night is darkest just before daybreak.”

Uncle Hollie, the pear trees we see around us… What is their history? Who planted them here?

Ehh, you know, when I got my wits, the pear trees were standing here. I’m now talking of about 70 years ago. They were standing here. And I then asked my pa and the grown-ups, “What is the purpose of these pear trees?”

Then they said to me, the pear trees, whether I’d noticed how they had been planted.

I said, “Yes.”

Said my pa, “But can you see that at the bottom of the rows there are no pear trees?”

Then I saw, yes, they were only at the top.

My pa said that when they got their minds, the ancestors had planted the trees. But it is for protection for the gardens. For the fields. That’s why – the wind comes mostly from the southwest – that’s why they were planted here. But their ancestors planted them. Because when they got their minds, it stood here. Now we who later gardened chopped down some of the trees, but then the older grown-ups stopped the youngsters and said, no, if the trees were taken out, they won’t protect the other fields. But these trees must be centuries old. That is where these pear trees and the oaks, the big trees, come from. Yes.

They spoke about water bosses, water creatures in the water, especially at springs, but it was very vague and unclear. One tale contradicted the other, because it was one of nature’s secrets. Also, when they said a man walked nicely, that meant he, he practised witchcraft. It wasn’t true. It wasn’t true. The man, or the person, was just lucky. That made you suspicious, but he was… “He isn’t clean,” the old people liked to say.

But that, clashed with our church foundation. The teachings of our church. You weren’t allowed to mention such a thing, because then you’re accusing your fellow human being of something wrong.

Have you heard of Dirk Ligter?

Yes. I’ve heard of Dirk Ligter. He was often in this area. Because my grandpa, on my ma’s side, lived there at a place, Heiveld. Now, Dirk always visited him. He’s originally from, from the Northern Cape, born in the Northern Cape, But his wife was from this, from Heuningvlei. So, Grandpa told us, they were looking for Dirk Ligter. Now in that time there wasn’t a police van, you know, it was with horse riders that the police looked for someone. Now, Dirk – now, my, my grandpa was a t-e-r-r-i-bly cheeky man.

Now, Dirk slept there the night. At Grandpa’s house. And, they must’ve heard it somewhere, the police. They went straight there. To Grandpa’s house. Then greeted him and asked him how he was. And, “Grandpa, where’s Dirk?”

Then the grandpa said, no, the grandpa doesn’t know where Dirk is.

Okay, whether they can go in and look.

Then the grandpa said to the policeman, “You can go in, but if you come out without Dirk, you are dead.”


Now, Dirk was long gone by then. When the policeman came out of the house, Grandpa was sitting in front of the door, with a kierie*, that wild olive kierie. But he was too quick, the old man missed him. Then he ran away.

And Grandpa told us, they caught Dirk here, and they took him to the police station. The second time they came looking for him, they found him. Then Dirk had to run in front of the horse, didn’t he? But Dirk had a ramkie* on which he played. And when they were close to Pakhuis Pass, he told the policeman, “Baasie*, you’d better move, I’m in a hurry.” And Dirk ran away from that horse. After a while the policeman couldn’t see him anywhere.

When he arrived at the police station, Dirk was sitting in front of the police station, playing on the ramkie. So he said, “Baas, I told Baas, I’m in a hurry.”

That is one thing that Grandpa told us that was the truth. But how he performed further, I don’t know… But Dirk Ligter was someone who… They looked for him, the Law searched high and low to find him. But he wasn’t that wicked. You can’t say that he murdered or stole. What he did do… He was quick to slaughter sheep, they told me. He slaughtered a sheep, just like that, and he ate the liver, and the rest he just left there. They were looking for him a lot for that. He slaughtered sheep. For himself and others, he never took meat with him. He braaied* the liver there, the heart and these things, and he stuffed himself, and then he left. He left the rest of the meat there.

Yes, that’s what my grandpa told us about Dirk Ligter.


Johannes Ockhuis is op Heuningvlei gebore en was 81 jaar oud ten tyde van die onderhoud. Heuningvlei is ’n ou plaas naby Wupperthal wat oorspronklik aan ’n Hollander genaamd Ockhuizen behoort het.

Johannes vertel hoe Heuningvlei bedoel was om vir tien geslagte in die Ockhuis-familie te bly, maar dat die Duitse sendelinge dit mettertyd aan hulleself toegeëien het. Vandag is dit die tuiste van sowat 40 kleinboerfamilies. Johannes vertel van die oorvloed veldmedisyne op Heuningvlei en hoe sy huis deur die weerlig getref is. Hy vertel ook ’n storie van die legendariese Dirk Ligter.

Johannes Ockhuis se ouers het rog en koring gesaai, en groente vir eie gebruik geplant. Af en toe het hulle by kommersiële boere gaan werk om kontant te verdien en dan die kennis wat hulle daar opgedoen het, in hulle eie kleinboerderye gebruik. Hulle plant reeds 30 jaar lank rooibostee. Johannes se pa is in 1937 in Clanwilliam gebore en het sy lewe lank daar gewoon. Hy was ’n transportryer wat met donkiewaens van Wupperthal en Graafwater af Clanwilliam toe moes ry. Hulle het nooit vleis gekoop nie – sy ouers het self geslag en die vleis gesout.

Johannes vertel dat ’n Hollander genaamd Ockhuizen die plaas begin het. Ockhuizen het net seuns gehad en het die grond aan hulle bemaak. Hy was getroud met ’n Kleurlingvrou genaamd Fytjie Swart. Sy testament het bepaal dat die grond vir tien geslagte nie verkoop mag word nie, maar mettertyd het Duitse sendelinge die plaas as hulle eie opgeëis. Die Ockhuis-familie het gevoel hulle kon dit nie teenstaan nie omdat hulle nie soos die sendelinge boekgeleerde mense was nie.

Johannes vertel ’n storie van die Duitse sendelinge en die donkiekar. Hy sê ’n mens moet die Sabbat eer en vertel ’n spookstorie van ’n afkopman. Hy weet skynbaar nie veel van die rotskuns in die kontrei nie. Hy sê Heuningvlei is bekend vir sy veldmedisyne en verduidelik waarvoor dit gebruik word. Johannes vertel hoe die weerlig sy huis aan die brand geslaan het, maar hy het die huis weer opgebou. Hy sê die peerbome op die plaas is baie geslagte gelede geplant.

Johannes deel stories van waterwesens, een van die natuur se geheime, en ’n storie van die legendariese Dirk Ligter.


Ek is Johannes Jakobus Ockhuis. Gebore op Heuningvlei. En, as jy nou daarvan af nou tel die ouderdom dan was ek een-en-tagtig. Maartmaand.

Nou …?

Waar u gebore is, grootgeword het …

Ja, hier het ons grootgeword, op Heuningvlei. Waarvan ons ouers die bestaan gemaak het was rog, koring saai, vir brood. En dan groente plant vir die huishoudelik gebruik. Af en toe het ons by die kommersiële boere gaan werk vir ’n bietjie kontant. En so het ons kennis ervaar om weer hier beter aan te gaan met ons kleinboerdery wat weer meer belonend is, onder andere die rooibostee. Dit het vir ons in die begint het dit nie maklik gegaan nie, maar meddertyd het ons daaruit voordeel gekry in die sin van kontant. En tot vandag toe is ek op dié ouderdom – ek is dertig jaar, meer as dertig jaar dat ek die rooibostee plant en verbou en aan my maatskappy van rooibos verkoop.

Nou is ek nog steeds daarmee besig en ek het tot my kleinkinders toe probeer ek ook oplei sodat hulle weer kan hier op die platteland bly en nie stede toe nie en die lewe hier maak.

Nog iets? Uncle Hollie (?? 02:39) se pa-hulle, hoe lank het hulle hierlangs gebly?

My pa is ook hier ’n boorling van hier. Hy is op, in die sestig jaar, amper sewentig jaar is hy oorlede en hy het alle tyd hier gebly. In die begint was hy, soos hy vertel het, was hy posdraer, transportryer, vanaf Graafwater van die naaste spoorwegstasie af na Wupperthal die sendingstasie toe moes hulle met donkiewaens die goedere vervoer vir die gemeenskap hier. Dit was, hulle was ’n groepie wat dit gedoen het. Hulle het minstens vyf dae gery om die vrag te gaan haal by Graafwater of Eendekuil. Maar dit was nie beesmeel nie, net donkies. En daaruit het hulle weer hulle kontant gemaak saam met hulle boerdery met die bok, skaap, bees en dan die groentetuine en die saaiery – rog, koring om brood te kry.

En soos ek grootgeword het, het my ouers nooit vleis gekoop nie, hulle het geslag. En daar was ook nie vrieskaste nie. Hulle het op ’n baie, ek moet amper sê ek kan dit nie glo nie, het hulle die vleis gebêre, gesout, amper soos biltong gemaak. En daar het niks bederf tot ons dit opgeëet het nie, daar word net weer ’n volgende bok of skaap of vark geslag.

En hy het sy leeftyd was dit net op Heuningvlei, hy het nie vir ’n kommersiële boer gewerk nie, soos die transportry, en dan posdra, vanaf Wupperthal na Clanwilliam. Dit was die finansiële inkomste waarvan hy gelewe het om ons groot te maak.

Hoe het die dorpie tot stand gekom hier?

As ek nou moet sê, moet ek nou eerlikwaar sê wat vir my vertel is. Vir my is vertel, en dit is nie net een van daardie oumense wat vandag in die kerkhof lê nie, dat dit was die Ockhuise se grond. Maar dit was nie Ockhuis nie, Ockhuizen met ’n “z” gespel. En dié een wat dié grond, dié plekkie gestig het, was ’n Hollander. En hy het seuns gehad, en in sy boedel het hy dié grond bemaak aan die seuns indien hy nie meer lewe nie. Sy vrou was ’n kleurling, Fytjie Swart. So eintlik was die kinders amper gemeng, gekleur, laat ek dit nou maar so stel. En dan mag die grond nie verkoop word nie tot by die tiende geslag. Hy word, dit moet oorgedra word van geslag tot geslag, want Heuningvlei is eerig uitgelê as Wupperthal. Heuningvlei, ek sê soos hulle my vertel het, is 1812 gestig. En Wupperthal is 1830.

Nou, die Duitse sendeling het hier kom die geestelike werk kom doen en die mense soos Pa-hulle, die oumense, was nie skoolgeleerd baie nie. As hy kan lees en skrywe, en tel, dan moes hy maar werk. En hulle het baie respek gehad vir ’n sendeling, want hulle het gevoel dis ’n Godsman. En meddertyd was daar mense wat nie geweet het dat die grond van geslag tot geslag is nie, en het die sendelinge gemaak asof hulle gekoop het. En so meddertyd deurdat niemand skoolgeleerdheid gehad het nie, het niemand daarteen baklei nie. En meddertyd is dit so, veel so, is dit toe so dat dit later aanvaar is, dis die Duitse gemeenskap se grond, wat in werklikheid, tot vandag toe is hier nog van ons nageslag wat dit sterk betwis, wat ons skriftelike bewyse van die geleerdes het dat dit wel so was soos die oumense ons vertel het. Maar nou vandag, as jy nou nie saamstaan nie, want dis nie een man wat kan sê hy is die baas nie. En dit is seker die swak punt.

Uncle Hollie se pa het seker baie stories vir Uncle Hollie vertel. Kan Uncle Hollie nog onthou van stories met die posdra, of enige stories?

Ja, ek het, hulle was ’n groep, amper soos ’n konvooi wat die transport gedoen het. Maar oordat hulle vir die sendingstasie werk, het hulle nie mag Sondae ry nie. Sondae moes hulle kamp opslaan waar hulle ook al is en die veld was nie bekamp nie, dit was oop wêreld. Dan moes hulle die donkies Saterdagaand los en dan moet hulle dit weer Maandagoggend gaan soek, nie Sondag nie. Toe het my pa vertel, een van hulle het gesê hy gaan Sondag-agtermiddag maar net so ’n draai loop vir makliker vir Maandagoggend, dan weet hy waffer koers hy moet loop.

En Pa-hulle, Ou Grote sê vir hom, dis een van die jongeres, sê vir hom, hy moet dit nie doen nie, dis, jy moenie die Sabbat skend nie. En die Maandag is hulle almal nou weer die donkies gaan soek om weer verder te gaan. Toe kry daardie man, kry al sy donkies, maar daar makeer twee. Toe’t hulle gery, hulle was al aan terugkom, toe staan soek hy nog twee donkies want hy kan nie met minder ry nie, want van anderkant af moet hy mos nou vrag laai.

Toe was, ek het ook so grootgeword, my pa het, dit was ’n instelling. Ons kinders het nie mag Sondae iets doen om Maandag te vergemaklik nie. Jy moet die Sabbatdag respekteer en eer. Al doen jy niks. Maar jy moet nie iets doen om vir Maandag of vir die week dit wil vir jou makliker te maak nie. Dit was in, in, tot vandag toe, hierdie gemeenskappie, van Heuningvlei, dis amper ’n ongeskrewe reël, maar hy is ingeboesem by almal – ons werk nie Sondae nie. Ons gaan Sondae na die erediens toe en as jy nie gaan nie, dan bly jy by die huis. Wel, daar’s basies goedjies wat jy moet doen, soos diere kosgee, maar werk nie. En tot vandag toe, hierdie gemeenskappie van Heuningvlei, het tot vandag toe nog daai reël wat spruit uit daai transportbesigheid, wat leersaam was, en dis amper ingegraveer in ons gemeenskap.

Ken Uncle Hollie miskien ’n spookstorie of dié wat oom Hollie se pa vertel het of wat Uncle Hollie self oorgekom het nie, of wat die mense …

Ja, ja. Man, hier was ’n ou man wat met ’n haelgeweer geloop het, ek meen dit was maar die jag – materiale, haelgeweer, miskien ’n haas of ’n duiker of wat, skiet as jy hom dan nou onder skoot kry. Nou, dié man het vreeslik, kan vir jou lekker storietjies vertel, soos my pa-hulle gesê het, amper soos, soos wyle Tolla van der Merwe. Jy lag, hy het stryk iets wat hy jou vertel wat jy kan hoe mismoedig wees, dan lag jy nou. Nou, op ’n dag, toe moes hy na die uitlêveld – wintertye word in die Karoo met die vee gestaan. Toe moes hy gaan veemedisyne wegbring en brood vir die wagters. En is die Maandag, Woensdag toe laat weet die wagters met mense saam, hoekom stuur hulle dan nie brood nie. En die medisyne nie. Toe kom die gemeenskap agter hy was nooit daar nie.

En hy’s nêrens te sien nie.

Toe begint soek almal, want die gemeenskap was maar hulle een se vreugde was die ander een s’n, die een se leed is die ander s’n. Tot vandag toe is dit nog hier by ons so. Toe hulle hom kry, toe’t hy selfmoord gepleeg. Toe het hy hom met ’n haelgeweer, met dié haelgeweer wat hy gedra het, het hy hom geskiet. Hy’t hom op ’n, in die veld, hy’t hom op ’n, die kolf tussen sy voete vasgedruk, tussen sy knieë en vir hom ’n stokkie geslaan, maak, wat waarmee hy met sy hand die sneller afsteek. En die loop het na sy kop gewys. Toe hulle hom kry, is die kop fyn geskiet. Toe’s hy al ’n paar dae oorlede.

Nou, toe sê die mense, hier loop ’n man met ’n afkop. Hulle het hom al gekry. Ek sê, julle moet nie vir my nonsens vertel nie. Soos ek loop, ek loop nagte het ek gestap hierdie pad van Clanwilliam af, Wupperthal toe, is nonsens. Baie sê toe, nee, maar hy loop hier. Maar hy het ’n afkop.

Ek sê, kyk … en op ’n Saterdagaand sien ek die leiwater waarmee ons tuine benat, besproei, is nie in die rivier afgekeer nie. Toe gaan ek en ek gaan keer die water daar af laat hy in die rivier inloop, want Sondag mag niemand mos nou nie.

Toe ek so kyk, toe stap die man langs my, met die afkop. Toe staan hy langs my met die afkop. Hier’t so ’n koue rilling deur my rug gegaan. Hy’t ’n vaal suit aan, maar daar is nie kop op nie. Maar volgens die oumense vertel die hoogtes, dit was ’n lang man. Toe, al wat ek toe kan sê, is: “Is dit van jou wat die mense so gepraat het?”


Ek het nie ander woorde gehad nie. En toe’t hy verdwyn.

Hier is mos baie Boesmantekeninge rondom Heuningvlei. Het Uncle Hollie miskien stories van die Boesmantekeninge, of van die Boesmanne wat hier rond gebly het, wat Uncle Hollie se pa-hulle vertel het?

Dis so ’n bietjie vaag. Dis nou baie vaag. Maar dat hulle hier was, en dat hier Boesmantekeninge in die omgewing is, is tog ’n bewys hulle moes hier gewees het. Maar dis ’n bietjie vaag want ek dink voor my pa-hulle se leeftyd het hulle al hier verdwyn. Maar hulle het gesê, die oupa het gesê, hulle was hier, maar waarvan hulle gelewe het, weet niemand van die veld nie. Maar niemand het kan vertel hulle het een ontmoet nie. Die tekeninge sê hulle het hier in die omgewing, nie net deurgetrek nie, hulle moes hier rond gebly het. Volgens die klomp tekeninge.

Heuningvlei is mos baie bekend vir veldmedisyne. Ken Uncle Hollie nog van die veldmedisyne en die gebruike, of hoe het Uncle-hulle dit gebruik in die verlede?

Man, tot vandag toe gebruik ons nog van die goedjies. En ek myself, op my ouderdom, vyf jare is kort as ek by ’n mediese dokter kom. Ek loop in my lewe nie dokter toe nie. Nou, wat die mense hier kruie is, hulle noem vir die een kruie dassiepis, en die ander een is klipsweet. Hy lyk, hy’t soortgelyk die kleur van dassiepis, so ’n swart, uhh, amper soos ’n gedroogde vy, maar hy’s klip-, kliphard, jy moet hom kap. Maar die klipsweet is weer ’n sagtere ding. Maar hulle twee is dodelik. Jy kan hulle vir enige siek gebruik. Tot nou nog toe, daar staan my beker, met die dassiepis. Ek drink so twee mondvolle en as hy te flou word, dan sê ek vir my vrou, gooi daar nog ’n stukkie by. So dit is, en dan die boegoe. Die boegoe wat in die wildernisgebied groei. Hy is net so goed, baie goed vir bloeddruk, vir niere, nierkwale en vir suiker ook.

Nou, op my ouderdom het ek nog nooit ’n suikervlak te hoog gehad nie as wat nie met die dokters saamstem nie. Nog nooit. Bloeddruk het ek eendag, maar iemand het my kwaad gemaak, anders sou ek nou nog nie ’n bloeddrukpilletjie gebruik het nie. Maar dit is basies die kruie, dan kry jy ’n kruie wat hulle sê slangbos en suikerbos. Suikerbos is eintlik ’n protea, maar hy het so ’n sag puntjie soos sy gorreltjie wat jy sommer kan … Hy en slangbos se toppe, om hulle te trek, is dodelik vir maag.

En dit is waarom ek nie gretig is om dokter toe te loop nie. En ek het baat daarby gevind en as iemand my nou nie wil glo nie, dan kan hy dink, op een-en-tagtigjarige leeftyd, het ek op tagtig jaar, het ek nog nie eers ’n lêer by ’n kliniek gehad nie. Hulle’t sommer my een ma-, want my knieskyf het toe uitgeskuif en toe sê die kliniek hulle moet nou ’n lêer maak, want hulle kan nie sonder ’n lêer my dokter nie.

Dit is wat ek sê, dié kruie sal ek vir enige mens – wat wil, kan dit maar gebruik, dis nie skadelik nie. Want vir mý was dit nie skadelik nie, tot vandag toe nie. Dit is, ek kan mos nou nie sê van die ander ding wat hulle sê boejaampers (?? 21:10), maar hy’s soortgelyk aan dassiepis, maar hoe hy ontstaan, as iemand my nou vra hoe hy ontstaan, dan vra hy my vas. Want dit … hy’s net so dodelik. Maar hy’s baie, baie skaars. Dis basies die kruie wat ons gebruik, soos in wynruit wat in die blomtuine geplant word, wildeals. Wildeals is net so goed. Vir koors. As, as die mense nou dink hoekom ons móés die kruie gebruik, dan kom, dan sê ek hulle, ons sit ’n tagtig kilometer van die naaste dokter. Nou, en om daar te kom is plus-minus amper duisend rand. Vandag. Die minste is aghonderd rand, om net daar te kom. En om die dokter te betaal, dan vat dit my hele maand se pay weg. Nou is dit vir jou voordeliger om die kruie te – verdiensel was mos nie altyd groot nie. Al was die dokter nie duur nie, die mediese dokter nie duur nie, maar onse verdiensel was maar min.

Ek het begin, ja, ek is nou vyf-en-vyftig jaar getroud. En ons het gewerk vir vier rand ’n dag. Onder die kommersiële boere. Dis, uh, uhh, nou ek weet nou nie, in die rand in, ag, die pondstelsel nie, maar as jy nou vat vier rand, dan is dit twee pond. Of om en by twee pond. En toe het ek vrou en kinders. My kinders kan dit tot vandag toe nie glo dat dit waar is nie, maar dis die heilige waarheid. Geld se waarde was toe nog hoog. Vandag kan jy duisend rand hê, dan kan jy in die kafee die goed sommer in jou hempsak steek. Dit is wat ’n mens baie, baie help, die kruie, en dit hou jou meer gesond want baie kere is mediese pille vir die een deel van die liggaam gesond, en vir die ander deel is hy nadelig.

Persoonlike stories

Dan het ek, in die vyf-en-vyftig het ek iets teëgekom. Seker een van … ek wil dit nie noem om myself die beuel te blaas nie, maar miskien kan andere wat dit hoor, of lees, daaruit nut kry. Hier in ons omgewing word die donderweer baie, baie swaar. Soos die oumense sê: “Hy slaan sommer maklik hier in die Sederberg.” Nou, ek het gewerk daar naby Tulbagh by iemand wat waterpype lê en dan stap ek hiervan af Clanwilliam toe, Sondagmiddag. En Vrydagaand, nag, stap ek weer terug. Want die verdiensel was maar min. Hier by ons. En my oudste dogter moes toe hoërskool toe gaan, Malmesbury toe. Daar was nêrens staatshulp nie.

Jy moet vervoer, jy moet boeke koop, jy moet klere koop. Nou, toe hoor ek ek kan daar gaan werk. Nou, omdat dit meer is as hier, toe gaan werk ek daar. Nou, daar verdien ek toe vir die vyf dae een-en-twintig rand ’n week. En op ’n aand, op ’n Vrydagnag, in die week was daar ôk ’n donderweer. Is, is voor Krismis. Daar by die werkplek, enne, onse blyplekkie, die plate het weggewaai en die telefone, sê die baas toe, is almal buite werking, die landslyne. Toe ek Vrydagnag hier kom, toe staan net die vier mure van my huis. Swart gebrand. Toe het ek darem nog drie rand in my sak van die een-en-twintig.

Toe ek nou by my skoonmense verneem wat het gebeur, want soos ek nou noem, die, die landslyne was mos buite werking. Hulle’t nie vir my kon laat weet nie. Toe sê hulle die Dinsdagoggend, -mirrag, toe slaan die weerlig by my kombuisdeur in en hy tref die vrou in die kamer en een been lam en een arm, maar sy het darem toe nog kan beweeg. Sy kruip toe uit, toe brand die huis van binne af. Toe het ons net wat ons aan onse liggame het. Alles het uitgebrand.

Nou maar wat nou gemaak? Almal hier was maar arm, is armtyd, dit was hier in die sewentigs. Toe moes ek maar weer gaan werk. Vir die een-en-twintig rand. Lat ons net kan ’n stukkie brood kry. Maar as ek moet vanmôre vir jou sê, of vandag, dit sê ek vir elke mens, dit is mos nou nie nalatigheid nie, dis nie ondeunigheid nie, dis die hand van Bo se werk. En hoe ek dié huis opgebou het kan ek vandag nog nie vir julle sê nie. Is ’n wonderwerk. Die een wat hom geslaan het, het weer gehelp. Lat ek hom opgebou het.

En daarom, wat ek baie kere vir baie van my kinders sê: “Onthou, ’n nag is net op sy donkerste voor die dagbreek.”

Uncle Hollie, die peerbome wat ons nou so rondom sien …. Watse geskiedenis het hulle? Wie het hulle geplant?

Uhh, nee, toe ek my verstand kry, toe staan dié peerbome hier. Ek praat nou van sewentig jaar gelede. Toe staan dit hier. En toe het ek vir my pa en die grootmense gevra: “Wat is die doel van dié peerbome?”

Toe het hulle vir my gesê, die peerbome, of ek al gesien het hoe hulle geplant is.

Ek sê: “Ja.”

Sê my pa: “Maar kan jy sien aan die onderpunt van die lanings is nie peerbome nie?”

Toe sal ek sien, ja, dit is net aan die bokant.

My pa sê toe hulle hulle verstand kry, het die voorgeslag dit geplant. Maar dit is vir beskerming vir die tuine. Vir die landerye. Daarom, die wind kom meesal suidwes en daarom is dit hier geplant. Maar hulle voorouers het dit geplant. Want toe hulle hulle verstand kry, toe staan dit hier. Nou, ons wat toe later tuinmaak, het van die bome uitgehaal, maar toe het die ou grootmense die jonger span gestop en gesê, nee, as die bome uitgehaal word, beskerm hulle nie die ander landerye nie. Maar dit moet eeuoue bome wees. Dit is waar dié peerbome en die akkerbome, die groot bome, bestaan of ontstaan het. Ja.

Hulle het gepraat van waterbase, wat in die water, waterwesens wat in die water is, vernaam by fonteine, maar dit was baie vaag en onduidelik. Die een het die ander se vertel betwis, want dit was een van die natuur se geheime. Meer, hierdie wat hulle sê die man loop lekker, dis nou, hy, hy, hy, hy toor. Dit was nie waar nie. Dit was nie waar nie. Die man, of die persoon, is maar net gelukkig. En dit het gemaak dat jy sommer die gedagte kry, maar hy’s … “Hy’s nie skoon nie,” het die oumense so graag gesê.

Maar dit, uh, uh, het nou ingedruis teen ons kerkfondasie. Die lering van ons kerk. Jy het nie mag so iets noem nie, want dan beskuldig jy mos nou medemens vir ’n verkeerde ding.

Het oom Hollie al gehoor van Dirk Ligter?

Ja. Nee, ek het dit ook gehoor van Dirk Ligter. Hy het baie in dié omgewing ge-, geloop. Want my oupa, van my ma se kant af, het daar op ’n plekkie gebly, Heiveld. Nou, Dirk het altyd by hom aangedoen. Hy’s oorspronklik hier van die Noord-Kaap, gebore in die Noord-Kaap, maar sy vrou was van hierdie, van Heuningvlei. Nou, vertel Oupa, toe soek hulle vir Dirk Ligter. Nou, daardie tyd was daar mos nie ’n poliesvan nie, dit was mos perderuiters waarmee die polisie nou iemand soek. Nou, Dirk – nou, my, my oupa was ’n vre-e-e-slike astrante man.

Nou, Dirk het die aand daar geslaap. By Oupa-hulle. Enne, hulle moes dit hier iewers, die poliese, in die ore gekry het. Hulle is reguit daarnatoe. Na Oupa se huis toe. Dan nou gegroet en gevra hoe dit gaan. En: “Oupa, waar is Dirk?”

Toe sê die oupa, nee, maar die oupa weet nie waar Dirk is nie. Ja, of hulle kan ingaan, en kyk.

Toe sê die oupa vir die poliesman: “Jy kan ingaan, maar as jy nie met Dirk hier uitkom nie, vrek is jy.”


Nou, Dirk is lank weg toe. Toe die poliesman daar uitkom, toe sit Oupa voor die deur, met die kierie, daai olienhoutkierie. Maar hy is toe te rats, die ou slaan hom toe mis. Toe hardloop hy maar.

En Oupa het vertel, hulle vang vir Dirk, hier, en hulle vat hom poliestasie toe. Die tweede keer wat hulle hom kom soek, toe kry hulle hom. Toe moet Dirk mos nou voor die perd draf. Maar Dirk het ’n ramkie gehad wat hy op gespeel het. En toe hulle hier na Pakhuisberg toe gaan, toe sê hy vir die poliesman: “Basie, jy sal moet kom, ek is haastig.” Daar draf Dirk onder daai perd uit. Die poliesman sien hom later nêrens nie.

Toe hy by die polisiestasie kom, toe sit Dirk voor die polisiestasie, met die ramkie en speel. Toe sê hy: “Baas, ek het mos gesê vir Baas, ek is haastig”.

Dit is een ding wat Oupa nou vertel het, wat nou die waarheid was. Maar hoe hy verder perform het, weet ek nie, maar Dirk Ligter was iemand wat … hulle het hom, die Wet het hom vrek gesoek. Maar hy was nie baie ondeund nie. Jy kan nie sê hy het gemoor of gesteel nie. Wat hy wel gedoen het, hy het maklik skaap geslag, het hulle my vertel. Wat, hy slag sommer nou ’n skaap, en hy eet net so die lewer, en verder los hy sommer die ander daar. Dis waarvoor hulle hom baie gesoek het. Hy was ’n skaapslagter. Vir homself, en die ander, hy’t nooit vleis saamgevat nie. Hy braai sommer daar vir hom die lewer, uh, hart, en dié goed en hy eet hom dik, en dan loop hy. Dan los hy die ander vleis daar.

Ja, dit is wat ons van Dirk Ligter vir my oorvertel is deur my oupa.