<

Willem Jaars

Willem Jaars was born in 1940 and moved to Lambert’s Bay at a young age. His father was a well-known fisherman in the area.

Willem Jaars shares his views and opinions on the pay he received when working, and compares its value to today’s currency. He speaks of race relations and white farmers’ perceptions of coloured people.

Willem Jaars was born in 1940 and moved to Lambert’s Bay at a young age. His father built a house of palmiet – he was one of the best fishermen in the area and caught crayfish. He drowned when he was in his late 50s. Willem fetches his payslips to show Patrick. The one he holds up dates from 1997 and amounts to less than R400 for the month. He began working in 1956. Willem says that back in the day the baas was the boss of the coloured people. The farmer once dug up gravel in a graveyard where coloured people were buried. He told his grandmother that this the farmer thinks nothing of them. Willem speaks extensively of money matters, but it is difficult to make out exactly what he says.

 

My name is Willem Jaars. I was born in 1940, the 22nd of May. I was born in  Penama. I was born in Penama and  later I moved to the Bay, to Lamberts Bay. My pa built a bulrush house here. Built a bulrush house and plastered the interior with clay. My pa was one of the biggest fishermen here in Lamberts Bay. He  for 350 crayfish they got three shillings. And with that they brought us up. But another big man, the same age as my pa, told me it was old Stefanus who took our house. Old Stefaans came here and then old Stefanus said that the place, the property, the place Jagersriviertjie (??  01:31) had been sold. And  we didn’t, I don’t know, he didn’t tell me how much money we got for the property on which we lived, in Jakkalsrivier (?? 01:47). He didn’t tell us. He just said that old Stefanus came to take the place and sold it to the white people. So that means, that must mean, old Stefanus just took the property, without… My pa never said he got money for the property. And  my parents just had to accept that. And he lived in Kookfontein, no, Groendam, because Groendam was closer to us.  moved to Kookfontein, and there the house burnt down, the bulrush burnt, and then moved to Pellehama (?? 02:35). And the farmers there were nasty, at harvest time people had to go work, they just had (inaudible 02:42), then they had to harvest, harvest like that. And my pa decided to move to Lamberts Bay. And in Lamberts Bay he built a bulrush house that he plastered with clay. And  then they started catching crayfish, they were the ones who discovered the crayfish and caught the crayfish, and they got three shillings for 130 crayfish. Later on, the Jew also came here, the Jew then gave three and sixpence. And so the people just carried on.

And  my pa was deep in his 50s when he drowned, and the factory never paid for his death. The other pa, my pa’s brother-in-law, said to my ma, “This boy is strong enough, he can go there.”

Ma said, “Yes, I hear gwhieng up and down here, with the boat. So you can go to sea.”

And so I started. We didn’t have these nylon boats at the time, it was wooden boats that you dragged up and down the beach. And I started on 15 shillings and carried the case with 330 crayfish when I got to the Redbull. I started on 15 shillings. And then I  those skippers were sly, other white skippers came in and they gave us  man, I can’t find that envelope to show the payslip…

Then I got about (inaudible 00:04) thousand rand. Subtract (inaudible 00:08) rand, but you can see what I mean. Look again….

Show it to the camera.

Yes, yes.

[shows statement]

I started at the factory in ’57. I got 15 cents for a case of crayfish. And for my years of service, I retired in ’80 (?? 00:46)… I started in ’57, in ’56, you can see in (inaudible 00:53). Started ’56 and  retired in ’80. For my Provident Fund I got ten rand and for my years’ service I think I got R17 000.

Can you tell us what it was like here in Lamberts Bay in the old days?

I… I always did what the boss said, the boss said we had to do this, then we did it. We quite liked the boss, the boss was the boss of us coloureds.

Where were your father and them born? Where did they come from?

They came from (inaudible 01:40) next to the Jakkals River. As far as I know my father used to work there. He first lived on, on Jesoi- (?? 01:51)’s farm, and then there was a disagreement and he came to live in Kookfontein and there our house burnt down. Our bulrush house burnt down there. It must have been a struggle. My pa went just across the road and built a new house. Again built a bulrush house. And the farmers there were nasty – at harvest time, when it was harvest time we couldn’t go to sea, we had to harvest. How could that be? I understand my pa didn’t get money, they worked for food and clothes.

How did Lamberts Bay start?

Lamberts Bay started from, the first town was Wuppertisvlei (?? 02:48), walked to and fro, about, Wuppertisvlei, about three miles, three miles…

Three miles from Lamberts Bay?

Yes. It was the first town. And that was why the people walked to Lamberts Bay. The Jew and the old Ellerman (?? English man 03:09) built farm stalls here and the people came to catch crayfish.

How was it here in Lamberts Bay, did people fish for themselves in those days?

They did. In the early days my grandpa and them probably lived from the sea, they probably caught fish, and the sea things, they lived from that and  eventually, when the farmers saw that, they erected a farm stall, so that the people walked three miles, to and fro. Came to work. I think the Jew, I mean the other man, gave three rand, three (inaudible 04:00), but then the Jew came, then the Jew gave three and sixpence. The people just carried on like that. There were lots of fish here.

How is the fish now?

I think, I see now, the fish that was here in the beginning, those big fishes, I couldn’t even carry two of them, they’re back again, but that time that fish disappeared, disappeared, disappeared so that the  (inaudible 04:40) later paid us two shillings for those fishes. And now, the fish is ten rand, twenty rand, and fifty rand.

Your pa and them used to tell many stories about the sea, didn’t they?

Yes.

Can you still remember some of them?

Yes. I did, my pa and them, when they were on the rowing trailer – there weren’t machines then, they had to row, row the small boat – then they had to, how should I say?, they had to catch themselves, had to bring their own food from home and  they themselves had to see that their stuff was in order. So my pa said they really struggled.

But where they lived, before the farmers came to get them there, they didn’t work for money, for food and clothes. Yes, so they carried on. They walked Vanputtersvlei (?? 05:57), to and fro,  (inaudible 06:01), so that it is a town today.

Why was it called Vanvertiersvlei?

Vanputtersvlei. That was the name.

Was that the first name of Lamberts Bay?

Yes.

Vanpetiersvlei.

Vanputtersvlei.

Vanpetiersvlei.

Yes.

Did the people tell stories about ghosts at sea? Have you ever heard stories like that?

No, I haven’t heard stories like that. What I have heard… At Rooiberg [Red Mountain], at Rooiberg, before you come over Rooiberg, I saw a cemetery where the coloured people were buried and  Grandma, my grandma told me, “Willem, there are a lot of ghosts there at Rooiberg.” But when I looked properly one day, then I saw that it was a cemetery. You could see the head, the top part of the graves and everything, and then later on people weren’t bothered with that cemetery, they made a gravel quarry there.

I said, “Grandma, Grandma, there was a cemetery there, and the farmers are now digging gravel there, they’re not worried about the corpses lying there, does the farmer think we’re nothing? We are slave things.”

Have you heard of a sea boss?

A what?

A sea boss.

A sea boss. No, haven’t heard of a sea boss.

And did people say whether there had been Bushmen or Strandlopers* here?

A long time ago, when we started here, when the people started getting quotas…

Yes.

…they said he must also give the strandlopers* a quota. They didn’t know about money and they would kill each other over that quota, and today I see, indeed, it is like that.

Are there any Bushman drawings close by?

Yes.

Do you maybe have stories about Bushman drawings?

I’ve heard people say Bushmen lived here in caves, the drawings that I saw there. The Bushmen apparently lived in there.

Tell more about your father. Was he also a fisherman?

He was a born fisherman. He showed people where crayfish could be caught, where this shelf is, where that shelf is. Yes. So he was a born fisherman. Born a fisherman. My grandpa, this is what I saw, his legs started to give him trouble later on, then the fishermen said, the other fishermen, “I’m telling you, this man, from his youth, he comes from the Bovlei, and then he comes and rolls, takes off his shoes, then he rolls him up and then he turns the boat around in the water, he goes in, those were the man’s pains.” The pains in his legs. I was there, then my father said, “You have to go get seawater for your grandpa, but don’t bring the water from close to the school, their water.” And I can still see it now, the old man washing his legs with it, we saw it, when the guy went to sleep. They said this seawater was good for sore legs. The guy could hardly walk any more. And I’m also feeling it, it’s the same, also rolled up my pants, walked into the sea with naked legs. I also feel it now, my legs are starting to hurt, here below.

But, uhh, another big fisherman told me you have to take a wife, take a wife, your legs are going to go.

Third person: (inaudible 11:00 –  11:05) came here, didn’t they? Came here and then they built the boat factory here. Does Uncle Willem know something about it, about these factories?

The factories are, the boss was an Englishman, first built a farm stall here. I don’t know how the Jew came to be here, he also put up a stall next door, he at least gave more than the Englishman, dinges* man, the first man who built a farm stall gave three cents but the Jew then gave three and sixpence.

He paid more.

He paid more. Then my pa later moved there.

Third person: Can Uncle Willem tell us something about the mouth, the mouth area, what happened there?

Only coloureds lived at the mouth.

Third person: There in the mouth area.

Yes. That was where Uncle Stefanus found the people who brought crayfish.

Tell us again, who was Stefanus?

As I said, old Stefanus came here on a black horse. He came here and the land was sold to the farmer. The farmer then bought the land.

That Stefanus.

Yes.

Who did he sell it to?

He sold it to white people. The white people just came, put up houses, and put up signs for their land, and made farms for themselves. And the coloureds who lived there, worked for them for nothing. They worked for food and clothes. But when they heard they could get money for the crayfish here, they all moved to the Bay. Some remained, some moved because they heard they could get money here. Before that they worked for the farmers for food and clothes. That I can tell you.

 

Willem Jaars is in 1940 gebore en het op ’n jong ouderdom na Lambertsbaai verhuis. Sy pa was ’n bekende visserman in die kontrei.

Willem gee sy opinie en siening oor wat hy destyds verdien het en vergelyk dit met vandag se geld. Hy praat oor rasseverhoudinge en blanke boere se persepsies van Kleurlinge.

Willem Jaars is in 1940 gebore en het op ’n jong ouderdom in Lambertsbaai beland. Daar het sy pa ’n palmiethuis opgeslaan. Hy was een van die groot vissermanne in die kontrei en het kreef gevang. In sy laat vyftigs het hy verdrink. Willem gaan haal sy betaalstrokie om vir Patrick te wys. Die een wat hy vir die kamera wys dateer uit 1997 toe hy minder as R400 per maand verdien het. Hy het in 1956 begin werk. Willem sê destyds was die baas meester oor die Kleurlinge. ’n Boer het op ’n keer ’n begraafplaas waar Kleurlinge begrawe was, vir gruisklip opgegrawe. Hy het vir sy ouma gesê dit wys jou net, die boer dink hulle is niks. Willem praat lank oor geldsake, maar dis moeilik om uit te maak presies wat hy sê.

 

Maar dit is wat ‘n ou groot visserman my gaan vertel het.

Gee eers Oom se toestemming.

Ja-nee, ek gee toestemming om dit op te vang.

Oom se naam en ouderdom …

My naam is Willem Jaars, ek is gebore 1940, die twee-en-twintigste Mei.

Vertel vir ons waar Oom gebore is, Oom se grootwordjare tot Oom vandag hier is.

Ek is in, Penama, Penama is ek gebore, enne tot ek naderhand Baai toe getrek, Lambertsbaai toe. En my pa het hier ‘n palmiethuis opgeslaan, palmietshuis opgeslaan en toe met potklei binne uitgepleister. Ja,  my pa was een van die grootste vissermanne, hier op Lambertsbaai, wat,  vir driehonderd en dertig krewe het hulle drie sjielings gekry. En daarmee het hulle ons grootgemaak. Maar ‘n ander groot man, my pa se pertier, vertel my, dit is ou Stefanus, wat onse plekkie kom afvat het. Ou Stefaans het hier gekom en dan sê ou Stefanus, die plek is nou, die gronde, die plek (?? Jagersriviertjie  01:31) is nou verkoop. Enne, enne, ons het nie, ek weet nie, hy sê nie vir my hoeveel geld ons gekry het vir gronde waarop ons gebly het nie, in (?? Jakkalsrivier 01:47). Hy sê dit nie vir ons nie. Hy sê net, ou Stefanus het die plek gekom vat en hy het aan die wit mense gaan verkoop. So, dit moet sê, dit moet sê, ou Stefanus het maar alles sommer die grond gevat, sonder dat hy, ek het nie by my pa gehoor, hy’t suffel gekry vir die grond nie. Enne, my ouers moet ook maar net tevrede wees. Enne, hy’t in Kookfontein, ag, Groendam gebly, want Groendam is nader aan ons. Getrek,   Kookfontein toe, en daar het die huis uitgebrand, die palmiet het uitgebrand, en toe Pellehama (?? 02:35) toe getrek. En die boere was daar beneuk, oestyd moet die mense gaan werk, hulle het net (onhoorbaar 02:42), dan staan hulle oes, oes dit so. En my pa het gebesluit, hy trek Lambertsbaai toe. En in Lambertsbaai het hy vir hom ‘n palmietshuis opgeslaan wat hy met potklei binne uitgepleister het. Enne, toe het hulle beginne kreef vang, hulle was die mense wat die kreef ontdek het en kreef geloop vang, en hulle het vir driehonderd en dertig krewe het hulle drie sjielings gekry. Die Jood het later ook hier gekom, die Jood het toe drie en sikspens gegee. En so het die mense maar aangegaan.

Enne, my pa is diep in die vyftig geverdrink, sonder dat die fabriek hom uitbetaal het. Maar die ander pa, my pa se swaer, het gesê, vir my ma: “Maar dié klong is mos sterk genog, hy kan mos maar soontoe gaan.”

Ma’t gesê: “Ja, ek hoor hier gwhieng hier op en af, met die bakkie. So, jy kan see toe gaan.”

En toe ek beginne, toe’s dit nie dié nylon-bakkies nie, toe’s dit die plankbakkies, wat jy met die strand op en af sleep. En ek het gebeginne met vyftien sjielings en die case met driehonderd en dertig krewe gedra toe ek by die Redbull gekom het. Maar ek het gebeginne met vyftien sjielings. En daarvan af het,  daai skippers was uitgeslaap, toe’t daar ander wit skippers ingekom en hulle het vir ons,  man, ek kan nou nie daai koevert kry om my payslip te wys nie …

Toe kry ek omtrent (onhoorbaar 00:04) duisend rand. (onhoorbaar 00:08) rand aftrek, maar jy kan nou self sien. Nou self weer kyk

Wys hom so voor die kamera.

Ja, ja.

[wys staat]

Ek het in ’57 beginne by die fabriek. Ek het vyftien cents gekry vir ’n kis kreef gekry. En vir my jaar diens, ek het ’80 (?? 00:46) afgetree. Ek het in ’57 beginne, in ’56, jy kan in die (onhoorbaar 00:53) sien. ’56 beginne, enne, ’80 afgetree. Ek het vir my Provident Fund ’n tien rand gekry en ek het vir my jare diense ek dink sewentienduisend rand gekry.

Kan Oom vir ons vertel hoe was dit in die outyd hier op Lambertsbaai gewees?

Ek het hier, … ek het altyd wat die baas gesê het, die baas sê ons moet so maak, dan maak ons so. Ons was nogal danig vir die baas, want die baas was die baas, van ons kleurlinge.

Waar’s Oom se pa-hulle gebore? Of waarvan het hulle gekom?

Hulle het uit (onhoorbaar 01:40) teen die Jakkalsriviertjie. Ek het verstaan my pa-goed het daar gewerk. Hy’t eers in, in, in Jesoi- (?? 01:51) se plaas gebly, en daarvan af het ’n stryery gekom en toe’t hy in Kookfontein weer gekom bly en daar het ons huis afgebrand. Ons palmietshuis het daar afgebrand. Ons moes ook maar gesukkel het, my pa het net oor die pad gegaan en weer vir hom ’n huis geloop bou. Weer ’n palmiethuis loop bou. En daar was die boere so onbeskof, oestyd, as dit oestyd is, dan moet ons die see toe gaan los, dan moet ons kom oes. En wat is dit? Ek verstaan my pa-goed het nie geld gekry nie, hulle het gewerk vir kos en klere.

So, hoe het Oom gehoor, hoe het Lambertsbaai ontstaan?

Lambertsbaai het ontstaan uit die eerste dorp is Wuppertisvlei (?? 02:48), heen en weer geloop het, omtrent, Wuppertisvlei, omtrent drie myl, drie myl

Drie myl van Lambertsbaai af?

Ja. Dit was die eerste dorp. En daarom is dit dat die mense Lambertsbaai toe gekom loop het, die Joods en die ou Ellerman (?? Engelsman 03:09) het hier ’n plaashokkie opgesit en die mense het daar kom kreef vang.

Vertel vir ons hoe was dit hier in Lambertsbaai, het die mense vir hulleself visgevang, dourie tyd?

Hulle het. Vroëer jare, soos met my oupa-hulle, het seker uit die see uit gelewe, hulle het seker visgevang, en die seegoed gevang, hulle het daaruit gelewe, enne, op die ou end, toe die boere dit agterkom, het hulle ’n plaashokkie opgesit, sodat die mense van drie myl af stap, heen en weer. Gekom werk, ek dink, die Jood, ek meen, die ander man, het drie rand gegee, drie (onhoorbaar 04:00), maar toe kom die Jood weer hier, toe gee die Jood drie en ses pence. So het die mense maar aangegaan. Die vis was vreeslik volop hier.

Hoe is die vis nou?

Ek meen, ek sien nou, die vis wat in die begint gewees het, daai groot visse wat ek nie eers twee kon huis toe gedra het nie, is nou al weer hier, maar daai tyd het daai vis so weggegaan, weggegaan, so weggegaan dat die (onhoorbaar 04:40) vir ons later van tyd twee sjielings gebetaal het vir daai visse. En as dit nou, die vis is tien rand, twintig rand, en vyftig rand.

Oom se pa-hulle het mos altyd vir Oom baie stories vertel van die see?

Ja.

Kan Oom nog so ’n paar onthou?

Ja. Ek het, my pa-hulle, toe hulle op die roeitreiler gewees het, toe was daar nie masjiene nie, toe moes hulle maar roei, met die bakkie roei, enne, toe moet hulle – hoe moet ek nou sê? – toe moet hulle self vang, self vir hulle kos van die huis af bring, enne, hulle moet self sien dat hulle dinge reg is. So, my pa sê hulle het baie swaar gekry.

Maar vir die plate, waar hulle gebly het, voor daar die boere hulle gekom kry het, het hulle nie vir geld gewerk nie, vir kos en klere. Ja, so het hulle maar aangegaan. Hulle het van Puttersvlei (?? 05:57) geloop stap, heen en weer, hulle perd rokkie opgewerk (?? 06:01), dat dit vandag ’n dorp is.

Oom, hoekom is hy genoem Vanvertiersvlei?

Vanputtersvlei. Dit was die naam.

Was dit die eerste naam van Lambertsbaai?

Ja.

Vanpetiersvlei.

Vanputtersvlei.

Vanpetiersvlei.

Ja.

Oom, het die mense altyd stories vertel van spoke hier op die see? Het Oom al sulke stories gehoor?

Nee, ek het nou nie sulke stories gehoor nie. Wat ek gehoor het, by Rooiberg, by Rooiberg, voor jy Rooiberg oor kom, het ek ’n begraafplaas gesien waar die bruin mense gebegrawe is, enne, Ouma, my ouma het my gesê, Willem, die spoke praat omtrent daar by Rooiberg. Maar toe ek op ’n dag daar nou reg kyk, toe sien ek, maar dit wás ’n begraafplaas. Jy sien die kop, die koppenent van die grawe en allese, en dan, hier op die laaste dae is die mense nie getraak met daai begraafplaas wat daar is nie, hulle het daar ’n gravelgaat gemaak.

Ek sê: “Ouma, Ouma, hier was dan ’n begraafplaas, en die boer grawe dan nou hier gravel uit, hulle is niks geworry met die lyke wat daar lê nie, so doen die boer, dink ons is niks. Ons is die slawe-goeters.

Het Oom al gehoor van ’n seebaas?

’n Watte?

’n Seebaas.

’n Seebaas. Nee, nog nie gehoor van ’n seebaas nie.

En het die mense altyd vertel hoe … Hoe het hulle vertel, was hier Boesmans of Strandlopers gewees?

Doer jare se tyd, toe ons hier beginne, toe die mense beginne kwota kry …

Ja.

sê hulle, maar sê hy nou met die Strandlopers ook kwota gee, hulle ken nie van geld nie, en hulle sal nou mekaar uitmoor oor hierdie kwota, en vandag sien ek, wragtig, dit is so.

Is hier naby miskien Boesmantekeninge?

Ja.

Het Oom miskien stories rondom Boesmantekeninge?

Ek het gehoor die mense sê dié Boesmans het hier in gate gebly, die tekeninge wat ek daar gesien het. Die Boesmans het glo daarin gebly.

Vertel meer van Oom se pa … Was hy ook ’n visser gewees, of wat?

Hy’s ’n gebore visserman. Hy het die mense gewys waar moet kreef gevang word, waar is dié bank, waar is daai bank. Ja. So hy was ’n gebore visserman. ’n Visserman gebore. My oupa, wat ek gesien het, hy het naderhand bene gekry, ek meen, pynbene, maar dan sê die vissermanne, die ander vissermanne: “Jong, hierdie man is van jong dae af, kom hy van die Bovlei af, en dan kom rol hy, trek hy sy skoene uit, dan rol hy vir hom op en dan draai hy die bakkie om in die water in, gaan hy weg in, dit was die man se pyne.” Se bene so pyn. Maar ek het gesien, dan sê my pa: “Jy moet vir jou oupa loop seewater haal, maar moenie die water naby bring daar by die skool, hulle water nie.” En ek sien nou al, die ou man sy bene daarmee was, ons tydjie sien dit, as die ou weg gaan slaap. Dan sê hulle daar, nee, dié seewater is goed vir pynbene. Die ou kon skaars meer geloop het. En ek voel ook nog by my, hulle is ook in daai tyd, ook my broek opgerol, kaalbene in die see ingeloop het, ek voel ook nou, die seerdinge voel ek ook nou my bene beginne p-y-y-n, hier onder daar.

Maar, uhh, ’n ander groot vissermanne het my gesê, maar jy moet vrou vat, vrou gevat, jou bene gaan klaar raak.

Derde persoon: (onhoorbaar 11:00 – 11:05) fabriek hier gekom, nè, hiernatoe gekom, dan het hulle die botefabriek hier gebou het. En dié fabriek, weet Oom Willem iets daarvan, omtrent dié fabrieke?

Die fabrieke is, die baas was ’n Engelsman, is eerste hier ’n plaashokkie opgesit, en ek weet nie hoe die Jood dit geword het, toe sit hy langsaan ook ’n hokkie op, toe gee hy darem meer as die Engelsman, dinges man, die eerste man wat die plaashokkie opgesit het, het drie cents gegee, maar die Jood het toe drie en sikspens gegee.

Hy’t meer betaal.

Hy’t meer betaal. Toe’t my pa later soontoe getrek.

Derde persoon: Kan Oom Willem nie iets vertel rakende die mond, die mond-area, wat het daar gebeur, daar by die mond?

By die mond het mos net kleurlinge gebly.

Derde persoon: Daar by die mond-area.

Ja. Daar het oom Stefanus die mense gekry, wat kreef bring.

Vertel vir ons weer, wie’s nou Stefanus?

Soos ek gesê het, ou Stefanus hier gekom het, met ’n swart perd, wat hier gekom het, wat gesê het, die grond is nou aan die boer geverkoop. Die boer het toe die grond gekoop.

Dié Stefanus.

Ja.

Aan wie het hy verkoop?

Nee, hy het dit aan wit mense geverkoop. Die wit mense het net gekom, huise opsit, en vir hulle borde opgesit vir die grond, en vir hulle plase gemaak. En die bruin mense wat daar gebly het, het verniet vir hulle gewerk. Hulle het gewerk vir kos en klere. Maar toe hulle hoor hulle kan geld kry, hier vir die kreef, het hulle almal Baai toe getrek. Party het gebly, party het getrek, want hulle hoor, hier kan hulle geld kry. Hulle het vroeër jare vir die boere net vir kos en klere gewerk. Ek kan dit vir jou sê.