Santa Domburg

Santa Domburg is a retired teacher from Calvinia and was 79 years old at the time of the interview. He is a great storyteller providing much detail.

Santa Domburg tells of Kaatjie Kekkelbek and how Moordenaarspoort got its name. He also tells of Jan Tobias, who killed farmers’ livestock and could never be caught. He believes these stories to be true, as they were told to him by a man named Sergeant Cloete.

Santa Domburg was 79 years old at the time of the interview. He tells of Kaatjie Kekkelbek, who lived behind the mountain. She went to the owners of different farms and told them stories about one another, spreading what they said and making up lies. This caused a fight between the farm owners and that is how Moordenaarspoort, on the way to Willeston, got its name. The farmers heard the stories and fought and killed one another, but when this happened Kaatjie was nowhere to be found. Santa says he is not sure if this story is true, but it is how he heard it.

He was too young to understand or remember stories about Jan Thomas, but remembers of Jan Tobias. The farmers in the area would call Sergeant Cloete in a panic, telling him Jan Tobias had been butchering. Jan Tobias lived in a cave in the nearby mountains. When the police arrived at the farm where he had been butchering livestock the only traces of him were a little fire of smoking coals, and a patch in the sand where he had sat. Santa says he does not know if Sergeant Cloete ever caught Jan Tobias. When Cloete arrived home in the evenings his feet were aching from walking in the mountains and searching for Tobias. He would put them in a basin of hot water but then get a call that Tobias had been butchering again, and have to put wet feet in his boots and search further. Santa says Cloete told them this story and he would not lie, but he is unsure about Kaatjie Kekkelbek. Moordenaarskloof is haunted. Santa tells a funny story about a bachelor driving his new car while flirting with a girl and then driving into a sandbank.


Now,  I’m not a born Calvinian, although my pa was a born Calvinian. My ma is originally from Brandvlei, 150 meter (sic) from here in the direction of Upington. But in any case, in 1959 I qualified as a teacher at OKSK in Oudtshoorn. And the day that we were finishing our courses, I wrote 22 applications. At that time I was 22 years old.

How old are you now?

I’m now  plus-minus  I have five months left then I will be 80 years. Now in  1959, in college I wrote 22 applications for posistions, and not one of them informed me that I’d been unsuccessful. And I saw in the Education Gazette of the time a post at a new high school for, apologies for the word I use, coloureds here in Calvinia, a high school that was going to open for Calvinia. I decided then I would apply. And that evening, the day that I wrote that application, I didn’t have even one cent in my pocket there in, in Oudtshoorn, but my pa… we grew up poor. My pa was an ordinary shopboy, as people then used to say. But the woman, the people that I boarded with  their surname was Moos, and my, the landlady, she was like a mother to us, she was like a mother to me. So she gave me a sixpence, in the language of today it’s, it’s uhh… five cents that she gave me to buy a stamp for the application that I had written, the 22nd one that I had written.

It was a Friday evening and I walked down to the post office, that time you could print a stamp on a machine. I printed the stamp and posted it, but my mother, my, my boarding mother said to me, “My child, tonight I’ll pray that you get this post.”

I only said to her, “Oh, Mother,” we called her Mother, I said, “Mother, I don’t know, I don’t know.” And I posted the thing, and after a week or so the news came that I had the position. But among others I also applied for Vredendal, for a post in Vredendal, and the  my application was there at the… in those days the reverend at Vredendal was Dominee* Blom. He was the  chairman of the, probably the school committee, or of the management of the school there, I don’t know what, and  he didn’t let me know, but with me was a  a boy, Dirkie Dirkse, from Vredendal, who qualified at the same time as I did.

And he and I were good friends because we’d been together since  Worcester. And Dominee Blom phoned him to ask that he be on the lookout for a teacher, a good woodwork teacher. Now, luckily I inherited those genes from my grandfather and  I was one of the best in the woodwork class. And Dirkse then told Dominee Blom about me and he came to see me and I applied, but I heard nothing from Blom. Now, do you know, when I now had the post – oh yes, in those days the  chairman of the school committee here at Calvinia was the minister, Dominee Gerhard Uys. He knew my parents and grandparents very well and he immediately sent a telegram that I got the post because I was Afrikaans and Woodwork, which I had to teach the children here when the high school started.

And Dirkse comes to me again. He says to me, “Hey, you say that you applied, but Dominee Blom says he didn’t get anything from you.” Then he and I phoned Dominee Blom together, and do you know what did me out of that post in Vredendal? My surname. My surname is Domburg. When Dominee Blom received my application, he tore it up and threw it in the wastepaper basket and then I said to him that day, “Dominee, but I did apply.”

He asks me, “Brother, what is your surname? I can’t remember?”

I say, “Domburg.”

He says, “Oh, golly, I know I received it, but I tore it up. Your surname was such a strange surname and I didn’t know what kind of person I would get.”

So he threw it in the wastepaper basket.

So he wanted me to cancel the, the appointment that I got in Calvinia, he wanted me to cancel and come to Vredendal. Then I said to him, “No, I’m not going to disappoint Vredendal (sic), because you disappointed me.” Then I came here in 1960 and we, we were only three teachers that started teaching here, who started the high school. It was me, and a certain Miss Smit from Karkams, Namaqualand and our principal, Mister David (B?) Walie from Genadendal. And we started the school. And I had to  teach Afrikaans to the children, Standard… we only had Standards 6 and 7. I had to teach Afrikaans and Woodwork and Miss Smit taught English and Needlework and Mister Walie was responsible for Social Study and I don’t know what else, Mathematics and that stuff.

But during the first term we saw that we won’t manage, then we appointed Mister, then they appointed Mister Lodewyk Onke and Mister Ronnie Festus. Thus we came together. And Mister Walie was then, let me see, he was the principal here in 60, 61, 62, 63. Then he went back, he got an appointment in the Cape at Livingstone High School. But he was there for only about a year, then he went back to Genadendal. And then  a certain Mister Jonkers came here. And then he drove the school further so that it became a high school later on.

But in the meantime he and I had developed a kind of discourse. And, apparently he didn’t like me at all. He’d been here for only a year when he and I disagreed about something. He came to scold me in front of a class, which wasn’t necessary. And, I answered him. I took him on. I didn’t care, because I said, if I had to go work, if you reported me to the Department, then I would go work for my grandpa because he was a builder and I’d always wanted to be a bricklayer.

And, I never got the appointment again. He appointed a certain teacher, what is the man’s surname, from Queenstown, he appointed him in my place. But the morning that the school opened, before the, before  the,  real appointments kicked in, the, our local chairman of  the school board, of the school committee at the time, came to me and said to me, “Santa, I don’t want you to leave. You must stay here. And, we’re actually short of teachers at the primary school and you’re getting a post there. Don’t apply for any other town. You’re getting a post here in our school  the principal will give you a class.”

And so I didn’t apply and that morning in 1964 when school restarted, I drove my car – I’d bought myself a car – I drove my car to school and then Mister Jonkers saw me, there I was arriving in a car. And he’d given applications… I mean, the bulletin said he’d appointed another man from Paarl in my place. But in the meantime this man had applied for a post in Bishop Lavis. In the Cape. He wanted that post.

Then Jonkers was in a fix, because his wife and he had been on a vacation in Kimberley, when they got here, the telegrammes were in the post, they were lying in a heap there on the table and, there he was, without a Woodwork and Afrikaans teacher. And that morning when school started, he came  to the school, but then I saw the chairman of our school committee, Mr Gert Uys at the time, arriving in his car, and here Jonkers was walking from the high school to the primary school. I’d gotten a Standard 3 class at the primary school. And so he came to plead.

So I told him, “Okay, Sir, I’ll help you out but on my conditions. Not on your conditions. On my conditions. I don’t take part in your extra-mural activities, and I’m also not going to attend your meetings. I’m now on the roll of the primary school, Hantam.”

And, well then, he accepted my conditions, I had four or five dingeses* I said to him. Then they asked him in the office, “Do you feel up to it?” Then he said, well, he didn’t have a choice.

And so I was back again. And so I helped them out for two years, I helped out with Woodwork and Afrikaans and that stuff. And, he later realised that I didn’t want to be at his school any longer, because him and me, we clashed. Then I came to the primary school and there I [stayed] from ’64 up to my retirement in 19-,  what was the retirement age? That first afternoon after I’d retired… I retired in ’93 and from the age of 64 I’ve been at home. And now I sit at home and I’m quite happy.

In the meantime I got married. We don’t have children, my wife and I don’t have children, but we’re quite happy here where I am. And, then the  the chief Woodwork inspector called me and asked, because I was the only one – in 1966 I’d gone back to Oudtshoorn and  did my third year Woodwork. It’s in me. Woodwork. Woodwork. Then I  went back to the college in  1976. Taught for 16 years, and then back again, ’76. And, then I finished Woodwork.

Then the chief Woodwork inspector, Van der Spuy Uys, called me to ask if I wanted to go to Kimberley to teach Woodwork to the third years there in Kimberley. Then I told him,  “No, I’ll stay just where I am.” And I’m happy here. Because my reasoning at the time was, there were people in Kimberley, teachers who’d applied for that post. And then I arrived there, someone completely unknown. I won’t get the support from them that I had here in Calvinia. And so I said to him, no.  And, that is why I’m still in Calvinia today.

Many stories were told in this part of the world. Do you perhaps know a few stories? Have you heard of Jan Thomas?

Man, I grew up with Jan Thomas, but I don’t really know him.

But an accident occurred here, here in the mountain. At Nieuwoudtville. I was here then, in the school. I mean, I was teaching here. And then I, I can’t remember who the owner of the lorry was, but I knew the man who was driving the lorry, Uncle Johnnie de Wee. Knew him well, knew him very well. We were good friends. So he’d loaded here on a Sunday afternoon. They were going I don’t know where in the Boland to make roads, and so they came to fetch one of these big tractors with the lorry.

But the back of this lorry was from steel and they never tied down the tractor. And when they were driving in the mountain, with the curves and so on, it moved… There were 21 people on the back of the lorry. As the tractor moved that way, it pressed against some of the people on the back, because it was February, January. It forced some people against the side railings. And as it turned this way, it pressed against these people.

22 people died. And then Uncle Johnnie saw in his rearview mirror, he saw what was happening on the back. And he couldn’t stop the lorry, because the load was heavy. So he drove into the side, there in the mountain. And the lorry caught fire. And then, as luck would have it, my principal, Mister Gielie Krieling (??), came past, he and a white man, a white man who was building here, Mr Abie Fourie. They were returning from the Cape and they arrived at the scene.

And the lorry was burning and Uncle Johnnie was stuck. He was stuck. He’d driven into the side, driven into the mountain with the dingeses*, then his legs were stuck, he couldn’t get out. And the lorry was burning. And the people on the back were dead. And then  he called to Mister Krieling, he said, “Oh, Mister Krieling, come and help me so that I can get out.” But the lorry was burning so that Mister Krieling couldn’t get close. And, Uncle Johnnie burnt to death there  in that lorry, that time.

And that evening around, probably around, that was in summer, probably around nine o’clock, a Malay guy here, Ismael Adams, drove there, he’d heard about the accident, so he drove there to get a lot of the corpses that, but then it was like braaivleis*. And he loaded them onto his bakkie*. Then he came back here with the people. Then we all went to have a look to see what the people looked like. But they were as good as kaiings [crackling]. Do you know kaiings? The corpses were burnt out like kaiings, that dinges.

You can ask.

I heard from someone else there was a woman here, Sara Kekkelbek or Saartjie Kekkelbek.

(asking someone else): Do you know such a person?

Second person: No, it was probably before my time.

Have you heard of Dirk Ligter?

Yes, I’ve heard of him, but I don’t have any knowledge of him. Jan Thomas and Dirk Ligter… My uncle in Brandvlei, he was an important man in Brandvlei, he was a, he had a garage there, he told me. But as I said, I can’t say it’s a true story or whatever. Now, in those days we travelled from here, from Calvinia and from Upington and Brandvlei, then you had to travel through the Ceres Karoo. And one night he was driving, they were driving, and at a little place in the Karoo, what was its name again, Liz? Where the petrol pump was…

Second person: Koekfontein.

No, no, no, further on, there was a petrol pump. In any case, there was a petrol pump and he got a flat tyre. They struggled terribly, because there was nothing on that road between Calvinia and, and Ceres. There was nothing. Only that petrol pump. And… he sat and he sat, because there were no more cars. It was on a Sunday evening.

Now, my uncle says later on he hears a man playing on a banjo, or a guitar, further along the road. And he’s also singing, “Dis die wit perd van Calvinie, hy loop maar hy kan nie sien nie.” [It is the white horse of Calvinie, he walks but he cannot see.] And so… He listens, but he has a long spanner for the lorry he’s driving, because he went to get petrol in the Cape for his garage in Brandvlei. That time you still had to transport your petrol with your own vehicle. And, he has a long spanner for the wheel  to loosen the nuts, and then he hears this. And he goes closer and he listens and he walks still closer to the singing voice. And he’s lying there in an old ruin, this Dirk Ligter.

Sing again what he sang.

“Dis die wit perd van Calvinie, hy loop maar hy kan nie sien nie.” It’s, well then, and so he goes there and finds the man there and he says to him, “Who are you?!” And he pretends to…

Then he says, “Hoop, my baas*, hoop, my baas, stop, stop, stop. I’m Dirk Ligter. I don’t hurt anyone. I’m only naughty sometimes.”

And then he was also there… His, he, his name was, we called him Uncle Toi Christiansen. He had a garage at Brandvlei. And then he spoke to Dirk Ligter there. But what they spoke about, he didn’t say. And so on.

And then he said to Dirk, “You must leave the white people’s sheep alone.”

He said, “No baas, I won’t, I won’t.”

And then he helped Uncle Toi there with the, with the flat tyre. Helped Uncle Toi there and then Uncle Toi drove on, to Ceres.

Second person: (inaudible 21:00)

No, wait. You ask a question first.

No, no, continue.

Now, this Uncle Toi had a garage, man, and he was a respected man in Brandvlei, and even here in Calvinia. And

, so he  his one stepbrother – his name was Petrus. He had a problem with his back, he walked with a limp, and Uncle Toi also brought up a child – he was Klaas. His Klaas Fortuin. Uncle Toi… can I tell that first?

Second person: Yes.

One morning Uncle Toi, one Sunday morning, he was on the church council and before he went to church, Klaas’s pa, his ma arrived. They lived at a place in Brandvlei but just outside the town, not inside the town – we called it Drie Koppe. There were three small hills. And there his pa and them lived.

Then his ma comes and his ma says to Uncle Toi, “Oh, Uncle Toi,” –  what was his pa’s name? Willem. “Willem is busy dying and what is to become of Klaas?” And, “Will Uncle Toi not take Klaas and bring him up?” And so  Uncle Toi said yes.

He tells his wife, Aunt Lenie, “Just listen what Willem is saying.”

And then he takes his car and goes to Drie Koppe. It was probably about two kilometres. And he drives to Drie Koppe. When he gets there, he sees, no, Uncle Willem isn’t going to make it. And he asks Uncle Willem, and his wife, what must they do with Klaas? So Uncle Willem says he wants Uncle Toi to take Klaas as his child, because he, before the sun sets he will be dead, he feels he isn’t going to make it.

Uncle Toi says, “Okay. Now, when do you want me to take Klaas?”

“You must take him now, now, now, now, while I’m still alive.”

Klaas didn’t have a suitcase, or a bag or something, he only had this  small trunk he put his stuff in. And Uncle Toi took him. When they got there after church, Uncle Willem was dead. And Uncle Toi brought Klaas up.

Man, talk about clever, that boy was clever. And he  he’d never, he hadn’t seen the inside of a school, only the outside. And so Klaas went, he went with Uncle Toi and  Uncle Toi helped him, and, listen, I was in Standard 1 at the time. I was in Standard 1. Those years, there at the school in Brandvlei. And here comes Klaas, Sub A. And that afternoon when the school closed, he was with me in Standard 1. He was with me in Standard 1. He was that good. And the next morning, we were all in Standard 1 and Klaas started Standard 2. Well then, Klaas went on like that. He was only three, four years in primary school, then he went to Standard 6. I was then in Standard 5. Klaas was then in Standerd 6.

And, Klaas went on like that and, then Uncle Toi asked him, because Uncle Toi’s one son was at UCT at the time. He was there.  then Uncle Toi said he couldn’t afford to send Klaas to university as well, for Standard 7 Klaas should… that time there wasn’t a high school there. Then Klaas had to, then Klaas said, no, he didn’t want to go further than Standard 6, he was going to start in the garage.

And do you know, in the end Klaas was Brandvlei’s best mechanic. Uncle Toi took him where he was working on machines and Klaas had to come sit, and he helped him, and eventually, when whites came there, or customers came to the garage, they wanted Klaas to work on their vehicles.

And so Klaas continued. And in the end, when Uncle Toi died, Klaas inherited his house. He didn’t give that advantage to his sons or daughters, he gave it to Klaas. Klaas sat with Uncle Toi the night he died. Then Klaas closed his eyes.

See, what did you say…?

Now, now, Petrus was his stepbrother, and Klaas he brought up, and his own son Kobies – his name was Jakobus but he was called Kobies, that was his own child. Now, one day a traveller came there – in those days the travellers still came – they came to sell their oils, and tyres and things. And then the one traveller asked Uncle Toi  the man spoke English, “And this one here?”

Then Uncle Toi said, “No, this one I got big.” That was Petrus.


“I got him big. And that one there,” (this was Klaas) he said, “and that one, I make him big.”

Then he came to his own son Kobie, “And that one there, no, that one I make him myself.”

See, thus the story went. And one day another traveller came to sell tyres and he asked Uncle Toi, they were speaking English, “How are the dingeses?” In those days there were dirt roads, not yet tarred roads. “How are the tyres here on the dirt roads and so on?”

Uncle Toi said to him, “You know what, sometimes the stones, but nou sometimes the roads are good, but sometimes the stones are sommer like bottelglase [bottle glasses] (inaudible 27:08 ??).


Now, that is how our stories ran along here.

Second person: The man is mixed up with Jan Spies today. He takes it far.


What now?

Did they maybe tell you and them ghost stories or some such? Can you maybe remember one or two?

Man, I can tell you many ghost stories, but it [laughs] will take a lot of time.  when I came here in Calvinia, I boarded at my ma’s aunt. The place where they lived was below here in the Rooi Erwe [Red Plots]. Now, I slept in the room on the stoep*. The stoep room. And one evening, but then I had already felt some evenings I, I didn’t feel right. Now, she [indicates second person] and I, then I met her and she stole my pyjama jacket, which is why I’m still here.

Well then, so we went to the bioscope* that evening, a Monday evening, and then I still had to drive back after the bioscope, over the hill past the station to the Rooi Erwe. So I got there, now, that time there was still this programme on the radio  Liz, help me…

Second person: Special Occasion.

Special Occasion.

Second person: We still had LM Radio then.

Yes, LM Radio. And so I’m listening to LM. I’m lying down now. Slumbering a bit and, I’m lying down. But there were some young men from the Cape causing trouble. They came here, they grabbed the one petrol attendant, they stole the car and tied up the petrol attendant and threw him into the boot in the back. Then they drove off with him. And, then, then… Liz, what were their surnames?

Second person: I don’t know now.

What was someone’s surnames? The main guy… But in any case, he, they caused quite a disturbance among the people, held parties, braaied* meat, and all that. And, then they were caught. But in any case, I’m lying down that evening, and I see, what is it now? I’m not feeling good. I just don’t feel good. The next moment an English reverend walks in through the door of my room. With a small suitcase, this small suitcase under his arm, with his white collar around his neck, and he is dressed in black. And, he comes up to me at the radio and he turns around and he goes back, and when he gets to the foot of the bed, he asks me uhh… I lie on the bed looking at him and we talk.

He asks me, “Does Frans van der Merwe live here?”

I say, “No.”

I can see he has a small bald spot. His hair is also beginning to go bald like mine.

I say, “No, Frans Baadjies lives here.”

I ask, “Why?”

Then he says, “No, his wi-…”

And he stops talking, just like that. And when I look again, he’s gone. Then I… Now, this uncle of mine, let’s call it my ma’s auntie, his aunt, they worked on the farm for the farmer for a long time and  I  in the morning I told them, about the business the previous night, the previous night.

Then she told her husband, Uncle Frans, to go to the white man and tell him what had happened.

And then… 14 days later the old man died. Now, he’d disinherited his one son, he, they were whites, Van der Merwes, here at the drift*. And his one son had disappointed him, then he disinherited him. Then the young man went to the Free State. But he didn’t want to disinherit him completely and so he went to the lawyer that morning after I’d told my auntie the story. Then she went and told the old man. Then we took him to the lawyer and he changed the will, so that the man could get his share.

[standing in front of mirror, discussing town shields pasted on mirror]

Can we just say something here?

Just say something about this.

Do you see these, these insignia around here? These are all the towns where we Vollies, us ex Vollies, have held reunions. You see. Now, do you know this man? It’s strange that you don’t know him.

Looks like a Springbok.

He was on the threshold of being a Springbok.

No, I don’t know him.

You don’t know him?

Who, who is he?

Don’t worry, I’ll tell you just now. Do you have to go up there, or have you finished there?

I’m quickly going up there. Okay, we can start from the top, say there at Oudtshoorn.

Yes, I can’t remember all the dingeses*, all the, the – how does one say? – the insignia, where they’re from and, but you can see the names here.

Yes, I can see the names, yes. And then the writing, I just want to…

Hold one at the top as well.

Yes. 2014, that is how many years from 1998?

Then they gave it to me as a gift.

Given as a gift.

Yes. I was the president of our reunions.

Of the reunions.

Of the reunions. And that’s me sitting there. Now, you see how, what my head looked like then.


Now, it is the uncle sitting there, let’s just again…

They all call me Santa.

Santa, yes. Why, where does the name come from?

No, that you’ll have to ask my mother. When I got my wits, they were calling me, they called me Santa.

They probably knew that I would be born around Christmas. And I was only a few days afterwards… 6 January.

Born six January.

Born. And this the high school gave me. I had, I was one of the first teachers who started this school. We were only three, me and Mrs Joubert who, she was Miss Smit at the time, and then Mister Walie, from Genadendal. Us three started this high school.

Started this high school.

Yes. And then they gave, last year there was a reunion, then they gave me this thing for my conscientiousness, all those things.

[standing in room in house]

This, this little table that I made. Now, it is a model that the Standard 7s could make.

The Standard 7s of today can only dream about making something like this.

I made all my things in embuia.

Embuia wood?

Yes. In embuia wood.

So, this is also embuia?

Yes. This is embuia and that table as well. And that, that as well, that I, they’re now all covered, but I don’t want to remove the cloths now.

No, no, that’s fine.

Now that, I also made and, as I said to you, that was in, I taught for 16 years, then I went back and did the woodworking course again. And then I made this collection of spoons of all the towns where I’ve been. I got them, I bought myself a spoon…

Go on.

You’ll see where I, I still don’t have, but you probably don’t have a place like that where they sell spoons?


Now, over there you see, those as well, all the towns where I’ve been. Man, me and this wife of mine travelled, oh lordie, did we travel.


When we were young.

It is a wonderful collection.

[in bedroom, looking at furniture]

This kind of stuff are from those years, when I was there, a Standard 10 child could make a thing like this.


Yes. Now, I made that, plus these two cupboards that I made when I went to do my third year course. That was when I made it.

Everything out of wood.

All embuia.

All embuia. So this furniture is priceless today.

You know, here, my, our one godchild, she’s a, what is Felicia’s position at the hospital? [asking wife]

Wife: She’s a tutorness (??  00:38).

Yes. She bugged and bugged me, she wants it when I’m not here any more, then she wants…

The embuia wood.

… this whole set.

Yes, clothing cupboards are nowadays no longer made out of wood, it’s only that fibre wood.


That pressboard. Yes.


Now, let’s walk this way, when you’ve finished recording.

You can go.

[leave the bedroom, move to another room]

See, that model is a model that the Standard 8 children could make. They could make such a model. But all these, all these models, these things – before you make the model, you first have to draw it. Then you have to draw all the joints that you want to use, you have to draw the… The man who taught us Woodworking, Mister Theron, he wanted to see what the joints looked like.

What the joints looked like…

The drawings, yes. And his wife was mad about this thing. She came to see me about this thing because she wanted to put it in her son’s room. Their son’s room. Then he’d said to her, “No, you can’t ask me, you have to ask him, it’s, it’s his.” And then I said, no, my wife knew about it and it would cause a lot of family problems at home, this business. And do you see this cupboard? I was back in Calvinia again and my wife pestered me, we, she had too little packing space. Then I built this cupboard for her.

Wow! You are blessed as far as woodwork is concerned.

Man, it’s my, I loved woodwork a lot, but, I loved woodwork a lot and, but now, after the operations I’ve had, you can see, I can’t even bend any more.

Yes, yes. It’s wonderful.

Let’s go around here.

[moving to another room]

When you’ve finished.

Yes. I’ve finished.

Let me just, about this thing that she hassled me about.


This cupboard I [started] on Paul Kruger’s birthday, 10 October…

10 October.

…yes, I started it here then. I started it here then. I made it here then.


I had to be in Vredendal at a meeting that day, but then I couldn’t go, because the wind was blowing…


… and the wind wanted to blow the roof off my garage, and then she said to me, “If you go to Vredendal today, I’m going as well. I don’t want to see how that roof is blown off.” You see?


And this headboard I also made, quickly made for her. Now, you have people who want to sleep over…

Yes, yes.

… If it is a married couple, and then there are also an unwed young man and a girl…

Yes, yes.

… now, here in my house, they sleep apart…

They sleep apart.

Yes, here, they don’t… sleep together.

Sleep together.

So, then I made these things, also for her, for this.

It is beautiful.

But don’t photograph that one, I cannot, my shoulder…

No, it is beautiful.

Now that, she was apparently a woman, that Kaatjie Kekkelbek, who lived behind here, behind the mountain  they lived there. And  the, the owners of the farms were not on speaking terms with each other.

Now, then she goes, today she goes, let’s say  she goes here to, let’s say, to house number one and she listens, then she goes and speaks to them and says what house number two says about them. And when she leaves, or the next day, then she goes  to the other house, then, “Do you know what those people said about you yesterday?”

She carried stories to and fro like that and they later started fighting, and that is why uhh… You get this poort* as you drive in the direction of Williston, then you turn and go around the mountain, then you drive through a poort that they call Moordenaarspoort. The people fought so much there, the people of those farms fought terribly, about the stories that were told. When they looked for her, she was gone.


Then she was gone. This is what I can tell you, whether it is the truth I don’t know, but that is what I heard.

Yes. Have you ever heard of Jan Thomas?

I’ve heard of Jan Thomas, but as I told you, I was too small at the time. I was still too small, about Jan Thomas, but  there was also one here, look, he operated more in the vicinity of Loeriesfontein, Jan Tobias.

Jan Tobias.

Jan Tobias. Now  the old sergeant is now dead who lived there at Loeriesfontein before they transferred him here. He told us, and I can now tell you what he said.

So then the farmers phone the police at, at Loeriesfontein, from Loeriesfontein, phone Sergeant Cloete. He was this huge man. His surname was Cloete. And  then, he says, the farmers call them, they have to come look, Jan Tobias slaughtered again last night. The mountains, the mountain where he, where he lived in a cave is, they, they call the mountain Koebieskou. Koebieskou Mountain. And  then they go, the police drive out to the farm, the farmer that phoned him. Then he takes them, then they see the smoke still rising from the coals, and there is a sandy area where he’s been sitting, they see the mark of a tin that he had in his pants’ pocket, probably the back pocket, the mark is there in the sand, but Jan Tobias is nowhere to be seen.

And while they, the police, are  are searching for him there, he’s already busy on another farm. Now, thus they struggled to get hold of him. Now, whether they got hold of him, I cannot tell you. But, but that is what Sergeant Cloete told us. He tells me, my ma and them told the story, there at Loeriesfontein, my uncle lived there. So we went there for the weekend, then he told them, his feet, from walking there in the mountains, and the rocks, and things. When he got home in the evenings, he sat, then his wife already knew, Aunt Sera already knew, she had to  have a basin with hot water ready. When he got home, he first of all took off those boots, those shoes, then he sat with his feet in the warm water. Sometimes, he told my ma and them, he’d just put his feet into the water, then the phone rang, the police station, he had to come, they’d phoned again, Jan Tobias was again there and there. Then he had to put his feet, wet as they were, into those shoes and go, so that he could get there.

Jan Tobias.

Yes, to try… Jan Tobias… I don’t know whether they got him. The time I’m talking about, they were still searching for him. They were still busy searching for him. But I can’t tell you whether it… but he couldn’t have been lying. That is a true story, but this Kekkelbek story, I don’t know whether it was like that, because I only heard about a woman who walked to and fro and told tales. And incited people against each other. And in the end we had Moordenaarspoort.

Now they say, the place is haunted, Moordenaarspoort.

Have you heard anything there that…?

No, I haven’t driven there at night.

Tell me, what other stories do you know?

Oh golly, man.  I heard a story here about a  bachelor. He lived here on a farm, I don’t know the name of the farm, he lived there. And he drove an old Ford car, a 1935 Ford car. And  then the Sapphires came, the new cars, the Sapphires came out and he really wanted a Sapphire. And then he came, it was, I should say, just before the rugby really started. Now  then he bought himself a Sapphire.

Now, that specific weekend that he was here, Calvinia had to go to Loeriesfontein, because they always played derbies. You know. Calvinia would go play against Loeriesfontien in the first game of the season. And the following year it was the other way around. And then they went to Brandvlei and then Brandvlei had to come here. Thus they played derby. When he now had this car, the salesman said, the owner of the garage, said to him, “You must drive very carefully with this car,” because the guy had only done about 40, those old cars couldn’t really go faster, you know, just around 40, 30, 40, coming from the farm. And  but the old car that he’d had, was well looked after, it was in a good condition.

And when he now had this car, the agent warned him  the agent who, actually the garage owner warned him, he had to be very careful, because these cars were very fast. He would have to… he had to spend the weekend in town, drove around in it here, and  that, with the new Sapphire, so that he could get used to the car first.

And so he said, “Okay, that’s fine.”

Then the owner of the garage said to him, “Now, Orgie (?? 06:44), you have a nice car this weekend, you can drive to Loeriesfontein and you can test the car.”

That time it was still a dirt road. And he’d never been involved with a girl, or in… But a new teacher had just arrived here, as the story went, who came to teach here. And she didn’t have a suitor yet. And  he went to her and he asked her whether she would go with him to Loeriesfontein, to go watch the game there, at Loeriesfontein.

She said, ye-es,  okay, she would go with him.

So he told her, “I’ll pick you up at eight o’clock tomorrow morning, then you go with me. I want to test the car that I’ve just bought.”

And they drove. Now, these hills that you see here, behind here, when you drive up the hill there, those hills the people in Calvinia call the Jakkalskoppe*.


Yes. And as they’re driving up the Jakkalskoppe, he places his hand on her leg and he rubs her leg. Rubs it. And later on she is beetroot red from shame. But she is hesitant to take his hand away. And so he sits rubbing her with his left hand, while he’s driving. But he’s concentrating on the rubbing, concentrating on that. And  so that he clean forgets he’s pressing the accelerator. Man, and as he now… now drives  that speed-, I will English it, the speedometer is climbing. Now already over a hundred. And he forgets that he has to keep an eye on it. And it goes up, higher and higher, and he thinks, isn’t his pinkie going to start feeling something here? Dingeses*.

And so he drives. And, but now, here – what’s the name of the farm? The guy’s name was  he was a Sandberg. Nicky Sandberg. Uhm, now, there at his farm, when you, when you approach his farm, you get these hills, and they dinges* like this [indicates up and down]. Then, after his farm, you’re now driving on the western side uhh; now, there you get a long gradual slope. Now, towards Grootfontein, you get a  Lombard guy’s farm. And the Hantam River is here on the other side, on the right hand side of the road is the Hantam River. Now, he drives all along the Hantam River and then the road makes a wide bend at the bottom. Now, there where the road makes the bend, is a bridge. To get over the Hantam River. When he now crosses the Ha-, but it is a long way downhill, man, and as he comes he’s already over a hundred and sixty.


He’s already a hundred and sixty. And when he goes over the bridge, just on the other side of the bridge, the other side of the bridge, there is a patch of sand. And man, when the Sapphire’s front wheels hit that sand, the Sapphire swings around. All you see in the car is dust. She’s on her, she scolds, she screams, she says, “Use both your hands!” So he lets go of the steering wheel.


I’m not going to tell any more about these things.


Yes. Do you maybe know stories about Jackal and Wolf that they told?

No. Uh-uh.

Do you know of rock drawings close by?

Uh-uh. There are no rock drawings around here.





Santa Domburg is ’n afgetrede onderwyser en was 79 jaar oud ten tyde van die onderhoud. Hy is ’n goeie storieverteller en gee baie detail.

Santa vertel van Kaatjie Kekkelbek en hoe Moordenaarspoort sy naam gekry het. Hy vertel ook van Jan Tobias wat boere se vee geslag het, maar nooit gevang is nie. Hy glo hierdie stories is waar, want ’n man genaamd sersant Cloete het dit vir hom vertel.

Santa Domburg was 79 jaar oud ten tyde van die onderhoud. Hy vertel van Kaatjie Kekkelbek wat agter die berg gebly het. Sy het vir die eienaars van verskillende plase stories oor mekaar vertel en verskriklike leuens opgemaak. Dit het uitgeloop op ’n bakleiery onder die plaaseienaars en dis hoe Moordenaarspoort, oppad na Williston, sy naam gekry het. Die boere het mekaar te lyf gegaan en begin doodmaak, maar toe was daar geen spoor van Kaatjie nie. Santa sê hy is nie seker of hierdie storie waar is nie, maar dis wat hy gehoor het.

Hy was te klein om te verstaan of om stories oor Jan Thomas te onthou, maar hy onthou van Jan Tobias. Die boere in die kontrei het sersant Cloete dringend ontbied, want Jan Tobias was weer besig om vee te slag. Jan Tobias het in ’n grot in die berge daar naby gebly. Toe die polisie op die plaas aankom waar hy geslag het, was die enigste teken van hom ’n uitgebrande vuurtjie met ’n rokie wat nog uit die kole trek en ’n sandkol waar hy gesit het. Santa sê hy weet nie of sersant Cloete ooit vir Jan Tobias gevang het nie. Wanneer Cloete saans tuiskom was sy voete seer van al die lopery in die berge op soek na Tobias. Maar net as hy sy voete in ’n skottel warm water begin week, lui die foon weer, hy moet kom, Jan Tobias was alweer aan die slag. Dan moes hy maar mooitjies sy voete so nat-nat in sy stewels steek en gaan. Santa sê Cloete het hom hierdie storie vertel en hy sou nie jok nie, maar hy is nie seker oor Kaatjie Kekkelbek nie. Dit spook in die Moordenaarskloof. Santa vertel ’n snaakse storie van ’n oujongkêrel wat met sy nuwe motor in ’n sandbank vasgery het omdat hy by ’n meisie aangelê het.

Nou,  ek is nie ’n gebore Calvinianer nie, alhoewel my pa ’n gebore Calvinianer was. My ma is oorspronklik van Brandvlei, ’n honderd-en-vyftig meter hiervandaan in die rigting van Upington. Maar in ieder geval, ek het in 1959 het ek afstudeer as onderwyser op OKSK op Oudtshoorn. En toe ek die dag, toe ons nou beginne klaarmaak met ons kursusse, toe’t ek twee-en-twintig aansoeke uitgeskryf. Ek was toe, daai tyd was ek toe twee-en-twintig jaar oud.

Hoe oud is Oom nou?

Ek is nou,  plus-minus,   ek het nog vyf maande oor dan’s ek tagtig jaar. Nou, ek het in,  1955 op kollege het ek twee-en-twintig aansoeke uitgeskryf vir betrekkings, en nie één van hulle het my laat weet ek was nie suksesvol nie. En toe sien ek, in die destydse Onderwysgaset sien ek toe ’n betrekking van ’n nuwe hoërskool, verskoon nou die woord wat ek gebruik, vir kleurlinge hier op Calvinia, ’n hoërskool wat hier geopen gaan word vir Calvinia. En ek besluit toe, ek moet maar daarvoor aansoek doen. En daardie aand, daardie dag toe ek daai aansoek uitskrywe, toe’t ek nie eers ’n sent in my sak daar op, op Oudtshoorn het ek nie, maar my pa … ons het árm grootgeword. My pa was ’n gewone winkelboy, soos die mense destyds gesê het. Maar die vrou, die mense by wie ek gebly het,  hulle van was Moos, en my, die, die landlady, sy was vir ons soos ’n ma, sy was vir my soos ’n moeder. Toe gee sy vir my ’n sikspens, dis nou in hierdie taal van vandag is dit nou,  ’n vyf sent gee sy vir my om ’n seël te loop koop om op die aansoek wat ek toe uitgeskryf het, die twee-en-twintigste een wat ek toe uitskryf. Dit was ’n Vrydagaand gewees en ek het gestap af na die poskantoor toe, daai tyd kon jy ’n seël druk op ’n masjien. Ek het die seël gedruk en ek het hom ingesit, maar my, my losiesma het vir my gesê: “My kind, ek sal bid vanaand lat jy hierdie betrekking kry.”

Ek het net vir haar gesê: “Ai, Moeder” – ons het vir haar gesê Moeder. Ek het gesê: “Moeder, ek weet nie, ek weet nie.” En ek het die ding in die pos gegooi, en so ná ’n week toe kom die tyding ek het die betrekking gekry. Maar onder andere het ek ook aansoek gedoen Vredendal toe, vir ’n betrekking op Vredendal, en die,  my aansoek het daar by die, by die, destyds was die predikant dominee Blom op Vredendal. Hy was die  uhh voorsitter van die, seker van die skoolkomitee, of van die bestuur daar van die skool, ek weet nie wat nie, en,  hy het my níks laat weet nie, maar saam met my het ’n,   ook ’n seun Dirkie Dirkse van Vredendal, het saam met my afgestudeer. En ek en hy was groot vriende, want ons kom toe al saam van,   Worcester af het ek en hy saam gekom. En dominee Blom het hom gebel om te vra hy moet asseblief uitkyk vir ’n onderwyser, ’n goeie houtwerkonderwyser. Nou, gelukkig het ek nou dan daai gene van my oupa seker geërf, en,  ek was van die bestes in die Houtwerkklas. En Dirkse het toe vir dominee Blom gesê van my en hy het my kom sê en ek het aansoek gedoen, maar ek het niks van Blom gehoor nie. Nou weet u, toe ek nou die betrekking – o ja, hier was nou ons,   voorsitter van die skoolraad destyds was die predikant hier op Calvinia, dominee Gerhard Uys. Hy het my ouers en oupa-hulle baie goed geken en hy stuur my onmiddellik ’n telegram, ek het die betrekking gekry, want ek is nou Afrikaans en Houtwerk wat ek moet kom gee vir die kinders hier wat die hoërskool hier begin.

En Dirkse kom weer by my. Hy sê vir my: “Jong, jy sê jy het aansoek gedoen, maar dominee Blom laat weet dan nou hy’t niks van jou gekry nie.” Toe bel ek en hy saam vir dominee Blom, en weet jy wat het my gekos daai Vredendal-aansoek? My van. My van is Domburg. Toe dominee Blom my aansoek gekry, hy het hom stukkend geskeur en in die snippermandjie gegooi en toe sê ek vir hom daai dag: “Dominee, maar ek het aansoek gedoen.” Hy vra vir my: “Broer, wat is jou van dan nou? Ek kan nie onthou?” Ek sê “Domburg”. Hy sê, “Ag, my hygend, ek weet ek het hom gekry, maar ek het hom stukkend geskeur. Jou van was vir my so ’n snaakse van en ek het nie geweet watter soort mens ek sal hier kry nie.”

Toe gooi hom in die snippermandjie.

Toe wil hy nou hê ek moet die, die, die aansoek wat ek gekry het op Calvinia wou hy toe hê moet ek kanselleer en dan moet ek Vredendal toe kom. Toe sê ek vir hom: “Nee, ek gaan nie Vredendal teleurstel nie, want jy het my teleurgestel.” Toe’t ek hiernatoe gekom in 1960 en ons, ons was net drie onderwysers wat hier beginne skoolhou het, wat die hoërskool begin het. Dit was ek, en ’n sekere juffrou Smit van Karkams, Namakwaland, en ons hoof, meneer David (B?)Walie van Genadendal. En ons het die skool begin. En ek moes toe,   Afrikaans gee vir die kinders, Standerd … ons het toe net standerd ses en sewe. En ek moes toe Afrikaans en Houtwerk gee en juffrou Smit het toe nou Engels en Naaldwerk gegee en Meneer Walie het toe daai tyd Sosiale Studie en ek weet nie wat alles nie het hy toe waargeneem, Wiskunde en dié goed.

Maar die eerste kwartaal toe sien ons maar ons sal nie die ding pluk nie, toe’t ons aangestel vir meneer, toe’t hulle aangestel vir meneer Lodewyk Onke en meneer Ronnie Festus. Toe’t ons saamgekom. En meneer Walie was toe, laat ek sien, ’60, ’61, twee-en-, ’63 was hy toe hier hoof. Toe gaan hy weer terug, hy kry toe ’n betrekking in die Kaap by Livingstone Hoërskool. Maar hy was daar seker net vir ’n jaar, toe gaan hy weer terug Genadendal toe. En toe het,   ’n sekere meneer Jonkers het toe hierheen gekom. En toe’t hy nou die skool gedrywe verder laat dit ’n hoërskool later geraak het.

Maar in die tussentyd het hy en ek ook toe ’n soorte van ’n diskoers gekry. Enne, hy het toe blykbaar niks van my gehou nie. Hy was net ’n jaar hier, toe’t ek en hy vasgesit oor ’n sekere ding – met my kom raas voor ’n klas wat nie nodig gewees het nie. Enne, toe’t ek hom antwoord gegee. Ek het hom aangevat, ek het nie omgegee nie, want ek het gesê as ek moet loop werk, maar as jy my nou rapporteer by die departement, dan loop werk ek by my oupa want dié was ’n bouer en ek wou hoeka graag ’n messelaar gewees het.

En, ek het toe nooit weer die betrekking gekry nie. Hy het toe nou ’n sekere meneer, wat is die man se van, daar van Queenstown, het hy toe aangestel in my plek. Maar daai oggend toe die skool  oopmaak, voordat daai, voordat   die, die, die,   werklike aanstellings begin het, toe kom ry die, ons plaaslike voorsitter van   die skoolraad, van die skoolkomitee destyds, kom ry hy na my toe, sê hy vir my: “Santa, maar ek wil nie hê dat jy moet weggaan nie. Jy moet hier bly. Enne, ons het hoeka tekort aan onderwysers by die laerskool en jy kry nou ’n betrekking. Jy doen nou na geen ander dorp toe aansoek nie. Jy kry ’n betrekking hier by ons skool,  die prinsipaal sal vir jou ’n klas gee daar.”

En toe het ek nie aansoek gedoen nie en daai oggend 1964 toe die skool weer begin, toe kom ry ek met my karretjie – ek het toe vir my ’n kar gekoop – toe kom ry ek met die kar tot by die skool en toe sien meneer Jonkers, hier kom ek nou dan met ’n kar. En hy het toe nou aansoeke uitge- … ek meen, in die bulletin was daar toe hy het toe ’n ander man uit die Paarl aangestel in my plek. Maar in die tussentyd het dié man toe aansoek gedoen na ’n betrekking toe in Bishop Lavis. In die Kaap. Hy sien toe kans vir daai betrekking. Toe sit Jonkers, want hy en sy vrou was nog op vakansie in Kimberley, toe hulle hier kom, toe lê die telegramme in die pos, ’n hoop daar op die lessenaar, enne, daar sit hy nou sonder ’n Houtwerk- en Afrikaansonderwyser. En daardie oggend toe die skool begin, toe kom,   hy na die skool toe, maar ek sien toe ons voorsitter van die skoolkomitee, toe meneer Gert Uys, hy kom ry, en hier kom Jonkers aangestap van die hoërskool af nou hier oor na die laerskool toe.Ek het toe daar ’n standerd-drie-klas gekry by die laerskool. En toe kom pleit hy nou daar. Toe sê ek vir hom: “Maar reg, Meneer, ek sal julle uithelp, maar op mý voorwaardes. Nie op jou voorwaardes. Op my voorwaardes. Ek neem nie deel aan julle se buitemuurse aktiwiteite nie, en ek gaan ook nie julle vergaderings bywoon nie. Ek is op die rol nou van die laerskool, Hantam.”

Enne, nou ja, hy aanvaar toe, ek het vyf of vier dingese het ek gehad wat ek vir hom gesê het. Toe vra hulle vir hom daar in die kantoor: “Nou sien jy kans daarvoor?” Toe sê hy wel, hy het nie ’n keuse nie.

En toe’s ek weer terug. En toe het ek hulle so twee jaar agterna weer uitgehelp met Houtwerk en Afrikaans en dié goed het ek daar uitgehelp. Enne,  hy het toe maar later ingesien, maar ek wil toe nie verder, langer daar by sy skool wees nie, want ek en hy sit, ons sit vas. Toe’t ek gekom na die laerskool toe en daar het ek van ’64 af tot ek my aftree-ouderdom hier in negentien, uuh, wat was die aftree-ouderdom? Daai eerste middag toe ek pakket gevat het … ek het in ’93 het ek toe pakket gevat en van ’94 af is ek by die huis. En nou sit ek by die huis en ek is heel gelukkig.

Ek is in die tussentyd getroud. Ons het nie kinders, ek en my vrou het nie kinders nie, maar ons is heeltemal gelukkig hier waar ek is. Enne, toe het,   die hoof-Houtwerkinspekteur het my toe gebel en gevra, want ek was die enigste een, ek het in 1966 het ek weer teruggegaan Oudtshoorn toe en toe’t ek, uh,  my derdejaar-Houtwerk geloop doen. Dit is in my in. Houtwerk. Houtwerk. Toe’t ek,   teruggegaan kollege toe in  uhh 1976, sestien jaar skoolgehou, en toe weer terug, ’76. Enne, toe’t ek,   geloop klaarmaak met my Houtwerk. Toe bel die hoof-Houtwerkinspekteur, Van der Spuy Uys, toe bel hy vir my om te vra of ek nie wil Kimberley toe gaan om vir die derdejaars in Kimberley die Houtwerk te loop gee nie. Toe sê ek vir hom: “Nee, ek bly net hier waar ek is.” En hier is ek gelukkig. Want, my redenasie was gewees, daai tyd, daar’s mense op Kimberley, onderwysers, wat vir daai betrekking aansoek gedoen het. En nou kom ek daar aan, ’n wildvreemde een. Ek sal nie die samewerking kry, by hulle, wat ek hier op Calvinia het nie. En toe’t ek net vir hom gesê, nee. En, daarom sit ek vandag nog op Calvinia.

Oom, daar was mos baie stories vertel hier in die omtes. Ken Oom miskien so ’n paar stories? Het Oom gehoor van Jan Thomas?

Man, ek het grootgeword met Jan Thomas, maar ek ken hom nou nie eintlik nie.

Maar hier het ’n ongeluk gebeur, hier in die berg. By Nieuwoudtville. Toe is ek hier, op skool. Ek meen, ek hou hier skool. En toe het, ek kan nie onthou wie die eienaar van die lorrie gewees het nie, maar ek ken die man wat die lorrie bestuur het, oom Johnnie de Wee. Ken ek goed, het ek baie goed geken. Ons was ook groot vriende gewees. Toe het hy die Sondagmiddag hier gelaai. Hulle is, ek weet nie waarheen, hier in die Boland iewers paaie gemaak, en toe het hulle een van dié groot trekkers gekom haal met die lorrie.

Maar dié lorrie het ’n staalbak gehad en hulle het nooit die trekker op die staalbak vasgemaak nie. En toe hulle nou ry toe hulle in die berg kom, met die draaie en so aan, toe skuiwe die … hulle was een-en-twintig mense op daai bak. Toe, as die ding soontoe skuiwe, dan druk hy van die mense agterop, want dis Februarie, Januariemaand. Dan druk hy ’n klompie mense daar teen die kant van die bak vas en as hy diékant toe draai, dan druk hy weer hierdie klomp mense. Daar’s een-en-twintig mense toe dood. En toe sien oom Johnnie nou, in sy truspieël, toe sien hy nou lat wat agterop gebeur. En hy kan toe nie die lorrie stop nie, want die vrag is swaar. Toe ry hy in die wal vas, daar in die berg. En daar het die lorrie aan die brand geslaan.

En toe, soos ’n ding móét kom, toe kom my prinsipaal, meneer Gielie Krieling (??), toe kom hy en ’n blanke ou, ’n blanke man wat hier gebou het, meneer Abie Fourie, toe kom hulle uit die Kaap uit en hulle kom op die ding af. En, toe brand die lorrie so en oom Johnnie sit vas. Hy’s nou vas. Hy het nou in die wal, in die berg vasgery met die dingese, toe’s sy bene vas, toe kan hy nie uitkom nie. En die lorrie brand. En die mense is dood agterop.

En toe,  roep hy vir mister Krieling, hy sê: “Ai, meneer Krieling, kom help my net dat ek uitkom.” Maar die lorrie brand so, meneer Krieling kon nie naby gaan nie. Enne, oom Johnnie het daar doodgebrand,   in die daai lorrie, daai tyd.

En die aand hier, omtrent, seker so, daais in die somer gewees, seker so nege-uur se kant, toe kom ry ’n ander Slamse kêrel hierso, Ismael Adams, toe’t hy gery, hy’t gehoor van die ding, toe ry hy, toe loop kry hy daar ’n hele klomp van die lyke wat, maar toe’s dit soos braaivleis. En toe het hulle dit op sy bakkie gelaai. Toe’t hy met die mense hier ingekom. Toe’t ons almal hier geloop kyk hoe lyk die mense. Maar hulle was net so goed soos kaiings. Ken jy kaiings? Toe was die lyke soos kaiings uitgebrand, daai dinges.

Vra maar.

Oom, het Oom, ek het by iemand anders gehoor hier was ’n vrou gebly, Sara Kekkelbek, of Saartjie Kekkelbek.

(vra iemand anders teenwoordig): Ken jy so iemand?

Derde persoon: Nee, dit was seker voor my tyd.

Het Oom al gehoor van Dirk Ligter?

Ja, ek het van hom gehoor, maar ek het nie enige kennis van hom gehad nie. Jan Thomas en Dirk Ligter – my oom op Brandvlei, hy was ’n gerekende man op Brandvlei, hy was ’n, hy het ’n garage gehad daar, hy het my vertel. Maar soos ek sê, ek kan nie vir jou sê dis ’n waar storie of wat ook al nie. Nou, daai tyd het ons hiervan af gery het, hier uit Calvinia uit en van Upington en Brandvlei daar af, dan moet jy deur die Ceres-Karoo ry. En hy het toe een aand het hy gery, hulle het gery, en by so ’n plekkie in die Karoo – wat was sy naam nou weer, Liz? Daar waar die petrolpomp gewees het, man …

Derde persoon: Koekfontein.

Nee, nee, nee, verderaan, daar was ’n petrolpomp gewees. Maar in elk geval, daar was ’n petrolpomp gewees en hy het toe ’n pap wiel gekry. Toe sukkel hulle verskriklik, want, man, hier was niks op daai pad tussen Calvinia en, en Ceres. Was daar niks gewees nie. Net daai petrolpomp daar gewees. En … nou’t hy gesit en hy het gesit, want daar kom ook nie karre meer nie. Dis ook op ’n Sondagaand gewees. Nou sê my oom, en hy luister later hier teen die pad hier speel ’n man op ’n banjo, of ’n kitaar. En hy sing ook: “Dis die wit perd van Calvinie, hy loop maar hy kan nie sien nie.”

En so’t … Hy luister toe, maar hy het ’n lang sleutel gehad wat die lorrie wat hy mee gery het, want hy’t geloop petrol haal in die Kaap vir sy garage op Brandvlei. Daai tyd moet jy nog petrol met jou eie ryding ry. Enne, hy het ’n lang spanner gehad vir die wiel-,  uhh moere om los te draai, en toe hoor hy dié. En hy loop daar en hy luister en hy loop al nader na die stem wat sing. Toe lê hy daar in ’n ou murasie, dié Dirk Ligter.

Sing weer hoe het hy gesing.

“Dis die wit perd van Calvinie, hy loop maar hy kan nie sien nie.” Dis, nou ja, en toe loop hy tot daar en toe kry hy die man daar en hy sê vir hom: “Wie’s jy?!” En hy mik om hom te …

Toe sê hy: “Hoop, my baas, hoop, my baas, stop, stop, stop. Ek is Dirk Ligter. Ek doen niemand kwaad nie. Ek is net stout partykeer.”

En toe my ook daar … sy, hy, sy naam was gewees, ons het vir hom gesê oom Toi Christiansen. Hy het ’n garage gehad op Brandvlei. En toe’t hy met Dirk Ligter daar gesels. Maar wat hulle nou gesels het, het hy nou nie vertel nie. En so aan.

En toe’t hy vir Dirk gesê: “Jy neuk nie hier met die blanke mense se skape nie.”

Hy sê: “Nee, baas, ek sal nie, ek sal nie.”

En toe het hy vir oom Toi daar kom help met die, met die pap wiel. Oom Toi daar gehelp en toe’t oom Toi nou verder, Ceres toe.

Derde persoon: (onhoorbaar 21:00)

Nee, wag. Vra jy eers ’n vraag.

Nee, nee, gaan aan.

Nou, dié oom Toi hy het ’n garage gehad, man, en hy was ’n gesiene man in Brandvlei, en selfs hier in Calvinia. Enne, so het hy,   sy een stiefbroer – sy naam was Petrus. Hy het ’n rugprobleem gehad, hy het so mank geloop, en dan het oom Toi ’n kind grootgemaak – hy was Klaas. Sy Klaas Fortuin. Oom Toi het … kan ek nou maar eers dit vertel?

Derde persoon: Ja.

Oom Toi het een oggend, een Sondagoggend, hy was kerkraad en voor hy kerk toe gaan toe kom Klaas se pa, se ma. Hulle’t op ’n plekkie net, in Brandvlei maar nou net so uit die dorp uit, nou nie in die dorp nie – ons het dit genoem Drie Koppe. Sulke drie koppies. En daar het sy pa-hulle gebly.

Toe kom sy ma daar aan en sy ma sê vir oom Toi: “Ai, Oom Toi …” –   wat was sy pa se naam? Willem. “Willem is besig om te sterwe, en wat moet van Klaas word?” En: “Wil Oom Toi nie vir Klaas vat en vir Klaas grootmaak nie?” En so het,   oom Toi toe gesê ja.

Hy sê toe vir sy vrou, Ant Lenie: “Hoor nou wat sê Willem hierso.”

En toe vat hy sy kar en hy ry Drie Koppe toe. Man, dit was seker so twee kilometers. En hy ry toe nou Drie Koppe toe. Toe hy daar kom, toe sien hy, nee, maar oom Willem sal dit nie maak nie. En hy vra vir oom Willem, en sy vrou nou, wat moet hulle doen met Klaas? Toe sê oom Willem hy wil hê oom Toi moet nou vir Klaas vat vir hom as ’n kind, want hy, voor die son ondergaan is hy gesterwe, hy voel hy gaan dit nie maak nie.

Oom Toi sê: “Nou maar reg. Nou maar wanneer wil julle hê moet ek vir Klaas vat?”

“Jy moet hom nóú vat, nou, nou, nou, terwyl ek nog lewe.”

Klaas het nie ’n koffertjie gehad, of ’n sak of ’n ding nie, hy het net so ’n,   trommeltjie gehad waarin hy sy goedjies gesit het. En oom Toi vat hom daai tyd. Toe hulle ná kerk daar kom, toe is oom Willem oorlede. En oom Toi het vir Klaas grootgemaak.

Jong, as jy nou praat van slim, daai mannetjie was nou slim. En hy’t,   hy’t die skool, hy het toe nog nooit ’n skool van binne gesien nie, net van buite. En Klaas het nou gegaan, en hy het saam met oom Toi gegaan, en,   Oom Toi het vir hom opgehelp, en, hoor hier, ek was daai tyd standerd een. Ek was standerd een. Daai jare, daar by die skool op Brandvlei. En hier kom Klaas nou, sub A. En die agtermiddag toe die skool huis toe gaan, toe slaat hy saam met my in standerd een. Toe’s hy saam met my in standerd een. So goed was hy. En die vollende oggend, toe’s ons almal in standerd een, toe begin Klaas met standerd twee. Nou ja, so het Klaas gevorder. Hy was seker net drie, vier jaar daar by die laerskool, toe’s hy standerd ses toe. Toe’s ek standerd vyf. Toe’s Klaas standerd ses.

Enne, so het Klaas aangegaan, enne toe vra oom Toi vir hom, want oom Toi se een seun was toe op UCT. Toe was hy daar.   toe sê oom Toi, maar hy sal nie kan bekostig om vir Klaas ook nou nog universiteit toe te stuur nie, maar Klaas moet nou maar hier by standerd sewe hier … daai tyd is hier nog nie ’n hoërskool hier by ons nie. Toe moet Klaas nou, toe sê Klaas, nee, hy wil nie verder gaan as standerd ses nie, hy gaan nou hier in die garage begin. En weet jy, op die ou end, toe was Klaas Brandvlei se beste mechanic. Oom Toi het vir hom gevat daar waar hy met die masjiene gewerk het en Klaas moes kom sit het, en hy het gehelp daar, en op die ou end, as daar blankes kom, of customers kom daar by die garage, dan wil hulle hê Klaas moet aan sy ryding werk.

En so het Klaas aangegaan. En op die ou end, toe oom Toi sterwe, toe erf Klaas sy huis. Hy’t nie vir sy seuns of dogters daai voordeel gegee nie, hy’t dit vir Klaas gegee. Klaas het by oom Toi gesit die aand toe hy sterwe. Toe’t Klaas sy oë toegedruk.

Sien, hoe’t jy gesê …?

Nou, nou, Petrus is sy stiefbroer, en Klaas het hy nou grootgemaak, en sy eie seun Kobies – sy naam is Jakobus, maar is nou Kobies, dis nou sy eie kind. Nou, eendag toe kom die reisiger daar – daai tyd toe kom die travellers nog – hulle kom verkoop nou hulle se olies, en tyres en goeters. En toe vra die een traveller vir oom Toi,  nou praat die man Engels: “And this one here?” Toe sê oom Toi: “No, this one I got him big.” Dis nou Petrus.


“I got him big. And this one there,” (dis nou Klaas), hy sê: “And that one, I make him big.” Toe kom hy by sy seun Kobie: “And that one there, no, that one I make him myself.”

Sien jy, so het die storie geloop. En eendag toe kom daar weer ’n traveller wat nou tyres kom verkoop en toe vra hy vir oom Toi, hy praat nou Engels, maar ek sal nou Afrikaans praat.

Toe vra hy vir oom Toi: “Maar hoe is die dingese,” daai tyd is dit grondpaaie, man, nog nie teerpaaie nie, “nou hoe is die tyres hier op die grondpaaie en so aan?”

Sê oom Toi vir hom: “You know what, sometimes the stones, maar nou sometimes the roads are good, but sometimes the stones are sommer like bottelglase (onhoorbaar 27:08 ??).”


Nou, dit is soos wat ons stories hierlangs geloop het.

Derde persoon: Meneer is vandag met Jan Spies deurmekaar. Hy vat hom ver.


Nou wat nou?

Oom, het hulle miskien vir Oom-hulle spookstories of so iets vertel? Kan Oom miskien een of twee onthou?

Man, ek kan vir jou baie spookstories vertel, maar nou, [lag] dit gaan bietjie lank ophou.  toe ek hier op Calvinia kom, toe kom loseer ek by my ma se tante. Die plekkie waar hulle gebly het was hier onder in die Rooi Erwe. Nou slaap ek in die kamer op die stoep. Die stoepkamer. En een aand, maar dan het ek al gevoel party aande en ek, ek voel nie reg nie. Nou, ek en sy [wys na derde persoon], toe’t ek nog vir haar ontmoet en sy het my pajamabaadjie vasgelê dat ek nou nog hier is.

Nou ja, toe gaan ons die aand bioscope toe, Maandagaand, en, nou moet ek die aand ná bioscope nou nog terugry, daar oor die bult hier verby by die stasie Rooi Erwe toe. Nou kom ek daar, nou daai tyd was daar nog dié program op die radio,  Liz, help my …

Derde persoon: Special Occasion.

Special Occasion.

Derde persoon: Ons het nog LM Radio gehad.

Ja, LM Radio. En nou luister ek vir LM. Nou lê ek. Vang later so ’n sluimertjie, enne, man, ek lê. Maar nou was hier ouens van die Kaap wat kom moeilikheid maak het. Hulle het hier gekom, hulle het die een petroljoggie vasgevat, hulle het die kar gesteel en die petroljoggie vasgebind en hom agter in die boot gegooi. Toe ry hulle met hom weg. Enne, nou ja, nou … Liz, wat was hulle vanne?

Derde persoon: Ek weet nou nie.

Wat was iemand se vanne. Die main ou … Maar in elk geval, hy, hulle het nou toe hier vreeslik onder die mense gerumoer, parties gehou, vleis gebraai, en ammal dié. Enne, toe word hulle getrap. Maar in elk geval, so lê ek die aand, man, en ek sien, maar wat is dit dan nou? Maar ek voel net nie lekker nie. Ek voel nou net nie lekker nie. Toe ek sien, toe kom stap hier ’n Engelse predikant by my kamerdeur in. Met ’n koffertjie, hierdie klein koffertjie onder sy blad, met sy wit boordjie om sy nek en hy is swart aangetrek. Enne, hy kom tot hier by my by die draadloos en hy draai om en hy loop weer terug, en toe hy by die bed se voetenent kom, toe vra hy vir my,  maar ek lê kyk hom en ek praat met hom.

Hy vra vir my: “Bly Frans van der Merwe hier?”

Ek sê: “Nee.”

Maar ek sien hy het ’n blessie. Sy hare begin ook hier soos myne bles raak.

Ek sê: “Nee, Frans Baadjies bly hier.”

Ek vra: “Hoekom?”

Toe sê hy: “Nee, sy testa-…”

Toe stop hy net daar. En toe ek weer kyk, toe’s hy weg. Toe gaan ek, nou die oom van my, my ma se antie, sal ek maar sê, sy tante, het, het, hulle het al die tyd op die plaas by die boer gewerk en toe,  sê,   gaan ek nou die oggend en loop sê vir hulle lat, van die storie van gistraand, gisteraand. Toe sê sy vir haar man, oompie Frans, hy moet gaan na die blanke man toe hier en vir hom loop sê wat het gebeur.

En toe vertel … veertien dae daarna toe sterwe die ou man. Nou sy een seun het hy ge-onterf, hy, hulle was blankes gewees, Van der Merwes, hier op die drif. En toe het sy een seun, het hom in die steek gelaat, toe onterf hy hom. Toe gaan die outjie Vrystaat toe. Maar hy wil toe nou nie eintlik heeltemal onterf nie en toe gaan hy na die prokureur toe daai oggend ná ek vir my antie die storie vertel het. Toe gaan sy en sy loop vertel dit vir die ou man. Toe vat ons hom prokureur toe en toe verander hy die testament, laat die man weer sy deel kry.

[staan voor muur, bespreek dorpswapen wat op die muur vasgeplak is]

Kan ons hier net iets sê?

Sê net gou iets rondom dit.

Maar sien jy nou hierdie, hierdie wapens wat hier rondom is? Dis nou, al die dorpe waar ons Vollies, ons oud-Vollies al, uhh, uhh, reünies gehou het. Sien jy. Nou ken jy hierdie man? Dis snaaks dat jy hom nie ken nie.

Lyk soos ’n Springbok.

Hy was op die drumpel van ’n Springbok.

Nee, ek ken hom nie, Oom.

Ken jy hom nie?

Wie, wie is hy?

Toe maar, ek sal jou nou net sê. Moet jy nou hier opgaan, of is al klaar daar?

Ek gaan gou daar op. Oukei, ons begin sommer van bo af, sê daar by Oudtshoorn.

Ja, ek kan nou nie al die dingese onthou nie, al die, die – hoe sê mens nou? – die wapens onthou waarvan af hulle nou kom nie, enne, jy kan mos maar die name hier sien.

Ja, ek kan die name sien, ja. En dan wil ek nou net die geskrifte, ja.

Hou bo een ook.

Ja. 2014, dis hoeveel jaar van 1998 af?

Toe’t hulle dit vir my as ’n geskenk gegee.

As ’n geskenk gegee.

Ja. Ek was die president van onse reünies.

Van die reünies.

Van die reünies. En dis ek wat daar sit. Nou sien jy hoe, hoe’t my kop gelyk daai tyd.


Nou, nou dis die oom wat daar sit, ons gat net weer na die …

Hulle sê almal vir my Santa.

Santa, ja. Hoekom, waar kom die naam vandaan, Oom?

Nee, dit moet jy nou vir my ma vra. Toe ek my verstand kry, toe sê hulle vir my, roep hulle vir my Santa.

Hulle’t seker geweet ek sal hier by Kersfees het ek gebore word. En toe’s ek net so ’n paar dae daarna … ses Janneharie.

Ses Januarie gebore.

Gebore. En dit het die hoërskool vir my gegee. Ek het, ek was een van die eerste onderwysers wat hierdie skool gebegin het. Ons was net drie, ek en mevrou Joubert wat, sy was daai tyd juffrou Smit, en dan meneer Balie, van Genadendal. Ons drie het hierdie hoërskool gebegin.

Hierdie hoërskool gebegin.

Ja. Nou, en toe gee hulle, verlede jaar ’n reünie gehad, toe gee ook dié ding vir my pligsgetrouheid, al wat ’n ding is.

[staan in kamer in huis]

Hierdie, hierdie tafeltjie wat ek gemaak het. Nou dit is ’n modelletjie wat die standerdsewes kan maak.

Vandag se standerdsewes kan maar net droom om so iets te maak.

Ek het al my goed, het ek in embuia gemaak.


Ja. In embuia-hout.

So, dis ook embuia?

Ja. Hierdie is embuia en daardie tafeltjie ook. En daai, daai ook, wat ek,  maar hulle is nou almal toegegooi, maar ek wil nou nie lappe afhaal nie.

Nee, nee, dis in die haak.

Nou daai,   het ek ook gemaak, en, uh, soos ek jou sê, daai was in, ek het sestien jaar skoolgehou, toe gaan ek terug en toe loop doen ek eers weer die houtwerkkursus. En dan het ek hierdie versameling gemaak, van lepeltjies van al die dorpe wat ek al gewees het. Ek het hulle, ek het vir my ’n lepeltjie gekoop …

Oom kan maar praat.

Uh, uh, jy sal sien, waar ek by julle, ek het nou nog nie, maar julle het seker nie so ’n plek wat lepeltjies verkoop het nie?


Nou sien jy daar oorkant, ook daai, alle dorpe wat ek al gewees het. Jong, ek en hierdie vrou van my het gery, o, hyg, ons het rondgery.


Toe ons jong gewees het.

Dis ’n wonderlike versameling.

[in slaapkamer, kyk na meubels]

Hierdie klas goed kom uit daai jare toe ek daar gewees het, kon ’n standerdtien-kind so ’n ding gemaak het.


Ja. Nou, ek’t dit gemaak, plus hierdie twee kaste het ek gemaak toe ek my derdejaarkursus geloop doen het. Toe’t ek dit gedoen.

Dis alles uit houtwerk uit.

Alles embuia.

Alles embuia. So, dié meubels is vandag prysloos.

Wee’ jy, hier’s,   my, ons een peetkind, sy’s ’n,    wat is Felicia se amp daar by die hospitaal [vra sy vrou]?

Vrou: Sy’s ’n tutorness (?? tutor 00:38).

Ja. Sy’t aan my gehang en gehang, sy wil dit hê as ek die dag nie meer hier is nie, dan wil sy …

Die embuia-hout …

… hierdie hele stel.

Ja, deesdae se klerekaste word mos nie meer uit hout gemaak nie, dis net daai veselhout.


Daai pressboard. Ja.


Nou, kom ons loop hier anderkant toe, as jy nou klaar geneem het.

Oom kan maar loop.

[gaan uit die slaapkamer na ’n ander kamer]

Sien, daai modelletjie is weer ’n modelletjie wat die standerdagt-kinders kon gemaak het. Hulle kan so ’n modelletjie gemaak het. Maar al hierdie, al hierdie modelle, hierdie goed – vóór jy die model maak, moet jy hom eers teken. Dan moet jy alle voeë wat jy wil gebruik, moet jy teken ook, laat die, uuh,  die man wat die Houtwerk vir ons gegee het, meneer Theron, hy wou sien hoe lyk die voeë.

Hoe lyk die voeë …

Die tekeninge, ja. En sy vrou was mal oor hierdie ding. Sy’t agter my aangery oor hierdie ding, want sy wou hom in haar seun se kamer gesit het. Hulle seun se kamer. Toe sê hy vir haar: “Nee, maar jy kan nie vir my vra nie, jy moet hom vra, dis, dis sy ding.” En, toe sê ek, nee, my vrou weet van dié ding en dit gaan nou weer ’n hele familietwis daar by die huis, oor dié besigheid. En, nou sien jy hierdie kas? Toe’s ek weer terug is hier op Calvinia, toe hou my vrou aan maar ons, sy’t te min pakplek. Toe bou ek hierdie kas vir haar.

Sjô! Oom is geseënd as dit kom by houtwerk.

Man, dit is my, ek was baie lief gewees vir houtwerk, maar, ek was nou baie lief vir houtwerk gewees, enne, maar wat nou, ná die operasies wat ek gehad het, kan jy sien, ek kan nie eers meer buk nie.

Ja, ja. Dis wonderlik, Oom.

Kom ons gaat hier om.

[gaan na ander kamer]

As jy klaar is.

Ja. Ek is klaar.

Laat ek net gou hierdie ding waaroor sy my aangejaag het.


Hierdie kas het ek op Paul Kruger se verjaarsdag, tien Oktober …

Tien Oktober.

… ja, toe’t ek hom begin hierso. Toe’t ek hom begin, hierso. Toe’t ek hom hier gemaak.

Jis …

  ek moes daai dag op Vredendal by ’n vergadering gewees het, maar toe kan ek nie gaan nie, want toe waai die wind.


… en toe wil die wind my garage se dak afwaai, en toe sê sy vir my: “As jy vandag Vredendal toe gaan, dan gaan ek saam, ek wil nie sien hoe waai daai dak af nie.” Sien jy?


En soos hierdie bed-kopstuk het ek ook gemaak, sommer vinnig gemaak vir haar. Nou kry jy mos mense wat by jou wil kom slaap …

Ja, ja.

… as dit nou ’n getroude couple en dan het hulle nou nog ’n los kêrel en ’n meisie …

Ja, ja.

… nou hier in my huis, slaap hulle apart …

Slaap hulle apart.

Ja, hier, hulle kom nie … saamslaap …


So, toe’t ek dié goed gemaak, ook vir haar, vir dié.

Ja-nee, dis pragtig, Oom.

Maar moet nou nie daai een afneem nie, ek kan nie my skouer …

Nee, dis pragtig.

Nou, dit, sy was blykbaar ’n vrou, dié Kaatjie Kekkelbek, wat hier agter, agter die berg,  het hulle gebly. Enne, die, die, die, die eienaars van die plase was nie op goeie voet met mekaar nie. Nou, dan loop sy nou, vandag dan gat sy nou, sê nou maar,   hier na, sê nou maar, huis nommer een toe en dan gaan luister sy, dan gaan praat sy nou daar en vertel sy nou weer wat huis nommer twee se mense van hulle gesê het. En die opstaan, as sy daar opstaan, of die volgende dag, dan loop sy nou weer,   na die ander huis toe, dan: “Weet julle wat sê daai mense gister van julle?”

So het sy die stories oor en weer gedra en so het hulle later hier aan die baklei gegaan hierso, en daarom,   kry ons hierdie poort soos jy nou hier omry, Williston se kant toe, dan draai jy nou om en dan gaan jy om die berg, nou dan ry jy daar deur ’n poort wat hulle sê Moordenaarspoort. Die mense het so gebaklei daar, daai plase se mense, vreeslik gebaklei, oor die storiesvertel. Toe hulle vir haar soek, toe’s sy weg.


Toe’s sy weg. Dis wat ek nou kan vertel, of dit die waarheid is, weet ek nou nie, maar dit is hoe ek hom gehoor het.

Ja. Het Oom al gehoor van Jan Thomas?

Man, ek het van Jan Thomas gehoor, maar soos ek jou sê, toe was ek nog te klein. Toe was ek nog te klein gewees, van Jan Thomas, maar,  hier was mos een ook gewees hier, kyk, hy’t nou meer in Loeriesfontein se wêreld geloop, Jan Tobias.

Jan Tobias.

Jan Tobias. Nou,  die ou sersant is nou dood wat daai daar gebly het op, op Loeriesfontein voor hulle hom hiernatoe verplaas het. Toe het hy vir ons vertel, en dit kan ek nou sê wat hy gesê het. Man, dan bel die boere vir die polisie op, op, op Loeriesfontein, van Loeriesfontein bel nou vir sersant Cloete. Hy’s so ’n groot man gewees. Sy van was Cloete. Enne, dan sê hy, die boere vir hulle, hulle moet kom kyk, Jan Tobias het weer gisteraand geslag. Die berge, die berg daar wat hy hom, wat hy in gebly het in ’n grot, is, hulle, die berg noem hulle Koebieskou. Koebieskouberg. Enne, dan gaan hulle, dan ja die polisie uit nou na die plaas, die boer wat hom gebel het. Dan vat hy vir hulle, dan sien hulle die rokies draai nog so uit die kole uit, en daar’s ’n sandkol waar hy gesit het, dan sien hulle die merk van ’n blikkie wat in sy broek se sak, agtersak seker gewees het, dié se moot sit daar in die sand, maar net, Jan Tobias is nêrens te sien nie.

En terwyl hulle, die polisie, hier,   soek hier, na hom, dan’s hy al weer op ’n ander plaas besig. Nou, so het hulle gesukkel om hom in die hande te kry, maar nou, of hulle hom in die hande gekry het, kan ek jou nie sê nie. Maar, maar, maar dit is wat sersant Cloete nou vir ons vertel het. Hy sê vir my, my ma-hulle het die storie vertel, daar op Loeriesfontein, my oom het daar gebly. Toe’t ons vir die naweek soontoe gegaan, toe vertel hy vir hulle, sy voete, van loop daar in die berge, en die klippe, en goeters. As hy by die huis kom saans, dan sit hy, dan weet sy vrou al, ant Sera het al geweet, sy moet,  vir haar ’n skottel met warm water daar sit. As hy by die huis kom, dan trek hy eerste daai boetse uit, daai skoene, dan sit hy eers met sy voete in die warm water. Partykeer sê hy vir my ma-hulle, hy’t net sy voete in die water gesit, dan lui die foon, bel die polisiekantoor, hy moet kom, hulle het weer gebel, Jan Tobias is al weer daar en daar. Dan moet hy sommer sy voete so nat-nat weer in daai skoene sit en dan maar gaan, dat hy daar kom.

Jan Tobias.

Ja, om vir Jan Tobias te … ek weet nie of hulle hom gekry het nie. Daai tyd wat ek van praat, toe soek hulle hom nog. Toe’s hulle nog besig om hom te soek. Maar ek kan nou nie vir jou sê of dit die … maar hy kon nou nie gelieg het nie. Daai’s nou ’n waar storie, maar hierdie Kekkelbek-storie weet ek nie of dit nou so, want ek het net gehoor van die vrou wat so oor en weer geloop het en stories aangedra het. En die mense teen mekaar opgesweep het. En op die ou end toe kry nou ons vir Moordenaarspoort.

Nou sê hulle, dit spook nogal daar in dié plek, in Moordenaarspoort.

Het Oom iets gehoor daar wat …?

Nee, ek het nog nie in die aande daar gery nie.

Sê my, watter stories ken Oom nog?

O, hygend man. Man, ek het hier ’n storie gehoor van ’n,  oujongkêrel. Hy’t hier op ’n plaas, ek weet nie wat die plaas se naam is nie, hy’t daar gebly. En hy het met ’n ou Ford-karretjie gery, ’n 1935 Ford-karretjie. Enne, toe kom die Sapphires, die nuwe karre, die Sapphires kom toe uit en hy het toe vreeslik sin vir ’n Sapphire. En so kom hy, is nou hierdie tyd, sal ek nou sê, net voor die rugby eintlik rêrig begin. Nou,  toe kom koop hy vir hom ’n Sapphire.

Nou, dié spesifieke naweek wat hy toe nou hier is, moet Calvinia Loeriesfontein toe, want hulle het altyd derbies gespeel. Jy weet. Nou dan sal Calvinia nou vir die eerste wedstryd van die seisoen so, teen Loeriesfontein loop speel. En volgende jaar is dit nou net weer omgekeer. En dan gat hulle weer Brandvlei toe en dan moet Brandvlei weer hiernatoe kom. So’t hulle derby gespeel. Toe’t hy nou dié kar het, toe sê die verkoopsman, die eienaar van die garage, vir hom: “Oom, jy moet nou baie versigtig ry met die kar,” want die ou het nou net so veertig, daai ou karretjies kon mos nie vinniger gehardloop het eintlik nie, net so veertig, dertig, veertig, dan kom hulle van die plaas af. Enne, maar dié ou karretjie wat hy gehad het, was opgepas, dit was sommer ’n goeie toestand. En, toe hy nou dié kar het, toe waarsku die,   agent nou wat die kar, eintlik die garage-eienaar waarsku hom, hy moet baie versigtig wees, want hierdie karre is nou baie vinnig. Maar hy sal nou … maar hy moet eers die naweek hier in die dorp rond bly, ry met hom hier, enne, lat, met die nuwe Sapphire, lat hy eers die kar kan gewoond raak.

En toe sê hy: “Nou maar reg.”

Toe sê die eienaar van die garage vir hom: “Nou maar Orgie (?? 06:44), jy’t nou eintlik ’n lekker kar dié naweek, jy kan nou Loeriesfontein toe ry en dan kan jy die kar sommer uittoets.”

Dis daai tyd nog grondpad. En, hy’t nog nóóit met ’n meisiemens deurmekaar gewees nie, of in … toe het daar juis ook ’n vreemde onderwyseres hier gekom, soos die storie nou geloop het, wat ook hier gekom skool hou het hierso. En sy het toe ook nog nie ’n kêrel gehad nie. Enne, hy gaan toe na haar toe en hy vra vir haar of sy sal saam met hom ry, Loeriesfontein toe, om dié wedstryd daar te loop kyk, op Loeriesfontein.

Sy sê toe, ja-a,  maar oukei, ’raait, sy sal nou saam met hom ry.

Nou sê hy vir haar: “Ek sal jou dan môreoggend aguur kom optel, dan ry jy saam met my, ek moet sommer die nuwe kar van my uittoets wat ek nou gekoop het.”

En hulle ry. Nou hierdie koppe wat jy hier sien, hier agter, as jy nou daar teen die bult op ry, daai koppe noem die mense in Calvinia die Jakkalskoppe.


Ja. En toe hulle nou daar teen die Jakkalskoppe uitry, toe sit hy nou sy hand hier op haar been hier en hy vrywe nou daar teen haar been. Vrywe nou so. En sy is later bloedrooi van skaamgeit. En nou is sy aardig om sy hand weg te vat. En nou sit en vrywe hy nou so met sy linkerhand, hy ry nou hier. Maar so konsentreer hy nou so hier op die vrywe konsentreer hy. Enne, lat hy skoon vergeet, hy trap die accelerator. Man, en toe hy nou hier … nou ry, toe,   toe klim daai spoed-, ek sal dit maar Engels, die speedometer klim toe sommer. Nou al hier oor ’n honderd. En hy vergeet hy moet daai dophou. En hy gaan nog al hoër op, en hoër op en hy dink, gaan sy pinkie nie dan iets raak voel hier nie. Dingese nie.

En so ry hy nou. En, maar nou, hier – wat is die plaas se naam, die kêrel se naam was,  hy was ’n Sandberg. Nicky Sandberg. Uhm, nou daar by sy plaas het jy nou, as jy na sy plaas toe gaan, dan kry jy dié heuweltjies, en al so dingese [wys op en af]. Dan van sy plaas af, dan ry jy nou weer reg aan die westekant,   nou daar kry jy so ’n l-a-a-n-g skotige afdraand. Nou na Grootfontein toe, dis nou weer ’n,   Lombard-kêrel se plaas. En nou kom die Hantamsrivier hier aan die ander kant, aan die regterkant van die pad loop die Hantamsrivier. Nou ry jy so al langs die Hantamsrivier en dan maak die pad daar onder ’n wye draai. Nou daar waar die pad die wye draai maak, dan’s daar ’n brug. Om nou oor die Hantamsrivier te kom. Toe hy oor die Ha-, maar dis ’n lang afdraand, man, kom hy nou, toe’s hy al honderd-en-sestig.


Toe’s hy al honderd-en-sestig. En toe hy nou oor die brug gaan, net by die brug se anderkant, die anderkant se punt van die brug, is daar ’n sandkol. En man, toe die Sapphire se voorwiele in daai sand kom, toe sit die Sapphire om. Dis net ’n stoffie in die kar. Sy’s op haar, raas sy, sy skree, sy sê: “Gebruik albei jou hande!” Toe los hy die stuur.


Ek gaan nie verder oor die goed vertel nie.


Ja. Ken Oom miskien stories van Jakkals en Wolf wat hulle vertel het?

Nee. Uh-uh.

Weet Oom van rotstekeninge hier naby, of wat?

Uh-uh. Hier by ons is nie rotstekeninge nie.