Karel Koopman

Karel Koopman was born on a farm named Sonderwaterkraal in the Nieuwoudtville area. He gives a valuable account of being a teacher in Calvinia during the height of apartheid.

Karel Koopman shares stories of his childhood years and of being denied access to water on the farm by a neighbouring white farmer. He speaks extensively about the study fund he has established, how the students are involved in fundraising and how they benefit. He also tells the story of Kaatjie Kekkelbek and the numerous deaths she caused in the Hantam area.

Karel Koopman is the seventh of 11 children. He was born on a farm named Sonderwaterkraal in the Nieuwoudtsville area, and the third generation of their family still farms there. They farm organic rooibos, which they export. His grandfather rented the farm from the British Government in 1896, and in 1934 he bought the farm. They have the original documents, written in high Dutch, stating the farm is in his grandfather’s name. His family originates from Koopmansdrift near Wupperthal. As a child he attended Welgemoed Laerskool, which closed down a few years ago after having existed for more than 100 years. It is now used as a church. Karel attended this school until Standard 3, when he lost his mother to asthma. He cannot remember much about that time, but says there have never been so many people to their house as there were then. They did not tell time by watch then, but measured the day by the first call of the rooster. Waking up, they had to take turns to make coffee for the grown ups in the mornings and walked to school while it was still dark. They bunked school often and got in trouble for it, getting hidings with a ferule. In winter they bunked school because it was too cold.

Losing his mother was very traumatic and difficult. His father left them, and Karel realises in retrospect that it was due to bankruptcy. His mother’s illness, hospital bills and transport cost a lot of money. At that time four of the children were still at school. Karel’s father developed a good relationship with the doctor, Dr Uys. His father was a very religious man and Karel says that this taught him many values. Dr Uys bought a farm, which Karel explains is just left of the Englishman’s grave on the way to Wupperthal and through a gate on a farm road. He built a house there for the family.

Karel’s father married a teacher from Vredendal, and the family then moved to Ouplaas between Klawer and Vredendal. On this farm they grew fruit and vegetables, had livestock and water. The farmer on the eastern side of their farm decided that “these people cannot be farmers” and blocked the road to their farm and cut off their water. Nothing on the farm could operate as normal, but another neighbouring farmer told them they could fetch water from his source. The brothers and sisters of what Karel calls his “second mother” were all independent and could take care of their parents. Everyone who grew up on the farm got good jobs in government and education – something Karel is extremely proud of. His father was originally a part of the Moravian church, but moved to the NG missionary church, as it was most similar to the Moravian church. In becoming great friends with the priest, Karel’s second mother got a job as the principal at a school between Vredendal and Lutzville, where another house was built for them. His father started working for the railway and the children attended school at Vredendal. Karel realised the terms primêr and sekonder were used as part of the differentiation between brown and white schools, white schools being laer- or hoërskool. They could choose to attend high school in Calvinia or Malmesbury, Karel and his sister choosing the former and his one brother the latter. He finished matric.

Karel attended Fanie van der Merwe Senior Sekonder, named after a person who was a member of parliament. Karel says it was a political move by van der Merwe, a white man, to start a school in Calvinia for the coloured children. Later it came out that Fanie had attacked many people on his farm and so the school’s name was changed. After matric, Karel decided to study education and had to collect reference letters from the priest, among other people. The priest asked him if he smoked, and Karel admitted to it in a panic. The priest said “Good, you’re honest” and wrote him the letter. He went to study education in Athlone. Karel’s mother and father took care of all their own children, as well as those of her sister. Karel could only afford to attend college for two years and then went to teach at Vanryhnsdorp Primary school.

Karel realised some years later that in order to keep teaching he needed better qualifications. He entered UNISA but it did not go well and he did not finish. Between remote studying at Roggebaai, UWC and Stellenbosch Univeristy he finally finished with an Honours degree in education from Stellenbosch a few years ago. Karel says that teaching in Calvinia during the 80s was really difficult. The children decided to change the name of the school and have a board of representative students rather than prefects. The children toi-toied around the school in the mornings. The police arrived and announced on the megaphone that the children had five minutes to disperse. The children continued toi-toiing and after five minutes the police jumped over the school fence like wild dogs. They beat the children with batons, hitting the girls across their breasts on purpose. The children would return the next morning and do the same, despite being bruised and sore. One day they broke all the windows of the administration building while a staff meeting was going on. The school changed its name to Hantam, named after the surrounding mountain range. Karel says the effort and struggle was worth it.

1994 to 1996 were also difficult years for Karel, as he had to step in as principal of the school. They were excited about the new democracy, but he says the change almost came too quickly and some misunderstood or took advantage of it. There was no inspector nearby who could help, and he was simply told to use his discretion to sort out difficult situations. Karel marked provincial matric papers and taught spring school during holidays, so he hardly had time off. In 2008 or 2007 he was nominated by his colleagues to the best teacher competition and was a finalist. He was flown across the country for the competition, which he says was a wonderful experience. Karel says that the Ceres area is too beautiful from the sky, but as you land at Cape Town or fly up the coast there are only townships and squatter houses, which to him is a very sad sight and disturbs him greatly. He would have gone to America to teach there for a year, but there was no suitable exchange teacher for him. He was quite relieved it fell through, as he was scared to go. He says his love for teaching must come from his father, who was a community man through and through. Karel’s father would sometimes go to do community work on white-owned farms and was chased away and humiliated, but this did not affect his work. Karel is also very involved in the community and church and was one of the founders of the Wes Karoo Opleidings Sentrum, which sadly only lasted three or four years due to a lack of funding.

2009 was a very good year of matric results, with almost 20 students graduating. However, not one of them could afford to study further. Karel felt that something should be done and so established a study fund. In 2010 they sent their first students to university with this fund, paying their registration fee each year so they could get further funding from NSFAS. He called the fund HANTUNI – the first syllables derived from the name of the surrounding mountains – Hantam- and the last from ‘university’. In 2017 the fund could help four or five students. The local newspaper did an article on the fund and a woman from Johannesburg got in contact with Karel. Over lunch she offered to donate a sum of money to the fund annually. Karel sends learners into the community, dividing the neighbourhoods into blocks, and arms them with pamphlets with information about the specific public holiday that day. The learners share their knowledge with people and ask for a R1 donation, calling it a “drop in the bucket”. After a public holiday, Karel can deposit about R1000 in the bank for the fund. The study fund was recently converted into a trust. The trust offers to help learners from all four schools in Calvinia, with the aim that a learner from a farm never be denied the opportunity of furthering their education ever again. Karel started the Hantam Hoërskool Alumni Union with the aim of raising money for the school and study trust, but interest has decreased, to his disappointment. They could, however, build a new school hall in 2016. The school itself has very little money.

There are many stories and legends of the Calvinia area. Karel says he would have loved to meet Dirk Ligter and Jan Thomas. Jan Thomas lived in the Jan Swart Mountains nearby. Karel talks about Kaatjie Kekkelbek. Around the Hantam mountains are many graves, and the legends have it that Kaatjie Kekkelbek was a woman who started and spread many rumours about people there. One morning they all fought and attacked each other because of the stories they’d heard. It was like a little war. Kaatjie just sat on a hill nearby and watched them kill one another, the area strewn with corpses. Karel says he would love to have a book published about the stories of Calvinia. He also tells of a bomb that once went off unexpectedly.

Karel says he loves to read, something he picked up from his wife. She takes out a stack of books for the weekend and finishes it. She introduced him to a book called Die Dagster Wals, which is a collection of stories about Calvinia. He reads Die Burger, Die Son and the local newspaper on the weekend. He retired in 2016.

Karel says if he had the money he would travel. He has been to six African countries, five of them with the NG Kerk on an outreach program. All his expenses were paid for and he did not want to let his sponsor down. It was a great experience, and he speaks some more about his travels.


My name is Karel Koopman. I’m the seventh oldest child, the seventh child of 11 children and  I was born on the farm Sonderwaterkraal (?? 00:35) in the Nieuwoudtville area. It is our family farm and I think we’re really privileged to still be in possession of the farm today. The third generation is currently farming on the farm with organic rooibos* tea that they export. Just another thing about the farm: according to what I’ve heard, my grandfather rented the farm in 1886, or 1896, I’m not a hundred percent sure, from that time he rented the farm from the British government, and in 1934 he bought the farm and the farm was officially in his name. We have the documents for this, which are still in High Dutch.

My grandfather, Grandpa Andries Koopman –  coincidentally my father also had his name – came from Koopmansdrif, a place, a small farm or a little place outside Wupperthal.

Yes, I’ve already said that I was born on the farm. I grew up there. When I reached schoolgoing age, I went to Welgemoed Primary School. The little school was closed a few years ago, but the school had functioned for more than a hundred years, and I thought that it would only be right if the school, became a historic monument. Luckily it is still used today, but only as a church. Every end of the month when the Moravian minister comes from Wupperthal to conduct the service there.

So I went to school there, up to Standard 3, I cannot remember a hundred percent. Then I lost my mother. Yes. I’ve already said that I can’t remember much about it, but what I can remember is that it was the first time that I saw so many people together. Because our daily existence was just to get up in the morning; we didn’t know time, we spoke about the first crowing of the rooster. Then you had to get up and get yourself ready, but each one of us had, or there was one whose turn it was to make coffee. And the old people first had to get their coffee and then we left for school, but it was still pitch-dark in the morning when we walked to school. Because it was so far, to school, we often played truant. And  we took a lot of punishment for that at school. Look, at the time they still had corporal punishment. They would quickly go and cut quince sticks down there and then we were held over the benches and after that hiding we would go to school every day for a month or two. But then it was cold again, maybe, or something like that, rainy weather, and then we took shelter somewhere along the way and didn’t get to school.

In later years they built a lodgi-, a hostel, what they called a hostel, a small building for us to sleep in later on.

But to get back, I lost my mother and  those years were very difficult, and very traumatic. My father had to leave us because, to be honest, my father had been declared insolvent, as I learnt afterwards. He’d had a lot of expenses with my mother who’d been suffering from asthma. And because the doctors were at that stage not that advanced, and because there wasn’t transport to get her to a doctor, the, it actually worsened, if I look at it logically. It worsened, and that was the reason why she died from asthma.

Now, my father had to leave the farm out of sheer necessity. At that stage we were one, two, three, four children who were still going to school. With the, with the illness of my late mother, my father and Doctor Uys at Clanwilliam had formed a special relationship. And he knew everything about my father’s circumstances, financial, and what was involved. And he also knew when my mother died that my father actually had a, had a a crisis, uhh.

My father was a very religious person. I grew up with a prayer in the morning and a prayer at night, and  I don’t want to be fanatical about religion, and holy, but I think it contributed a lot, it is something valuable that I got that contributed a lot to my life.

And I think the, his experiences and his friendship with the doctor brought deliverance, because he then bought him a farm. It is difficult to explain, but also actually not so difficult to explain, if you know where the Englishman’s grave is, as you turn off to Wupperthal, just to the left, in the corner, is a gate. You entered through that gate, went to a farm Waboom-, Waboomslaagte or something. Doctor Uys bought this farm and he built a house for us there, from scratch, and  when the house was finished, we went to live there.

Now, then I had to attend school at Bekkersfontein (?? 06:43). Okay. It was, I can’t remember whether we started there in January but  in that year my father resumed, resumed an old friendship  with a teacher in the Vredendal area, who’d never been married. My father met her again through his younger brother, who was also a teacher, and in the month of December, I’m not quite sure of which year, my father married this woman and we moved from that farm to our new destination, a farm called Ouplaas between Klawer and Vredendal.

Up to today I don’t know the history of that farm, but we also had good times and bad times there. The good times were, we were again farming. We had cattle again, we could garden again, and so on. We got water from the canal system in Vredendal. Until the farmer who lived next door, on the eastern side, decided: These people cannot be farmers. And how he managed it, I don’t know, but later on he blocked our road, then we had to make a new road. He blocked the water from the canal. We couldn’t get water. We then had to stop everything to do with farming and we had to carry our water from the western side. Another farmer told us, “You can get water from me.”

Yes, Ouplaas. My, I don’t want to use the word stepmother, it doesn’t feel right to me. Let’s say my second mother and her brothers and her sisters were all in teaching, nursing and so on. So they weren’t dependent on the farm. And they could look after Grandma and Grandpa. I can tell you this, out of that farm came teachers, came inspectors  came magistrates. Yes, it is a proud history, or a proud bit of history that I remember about Ouplaas.

My father was Moravian, originally. But when we landed up there, there wasn’t a Moravian church and he simply couldn’t be without a church, so the solution for him was to look for another church and he then found the  Dutch Reformed Mission Church, closest to the Moravian church, and he joined them. And very quickly developed a good relationship with the reverend. And I believe it was because of that reverend that my mother then got the position of principal. On the other side of Vredendal, between Vredendal and Lutzville. There another house was built for us, on the farm. We didn’t have anything to do with the farm, we just lived in the house. My mother taught at the sch-, at the farm school, my father then started working on the Railways, at Vredendal station. Yes, and us children then attended Vredendal Primary School.

While we were on Ouplaas, let me just mention this, we went to, I went to Steilhoogte Primary School. Or “laerskool”. You know  I don’t know whether you know, or whether everyone knows, the, the terms “laerskool” and “primêre skool”, and “hoërskool” and “sekondêre skool”, I discovered then, were used to differentiate between a coloured school and a white school. I went to school at Steilhoogte, while my mother also taught there.

To get back to the farm, or to Vredendal, my mother then taught on the farm Welgemeend, and us children, in the mornings when my father drove to work, went with him, he then took us with him. And in the afternoon we walked home. It was quite a distance, but it was good exercise.

I finished my primary school education there in Vredendal, then I had to choose when I finished Standard 6, a secondary school. And we could only go to Schoonspruit and Malmesbury, or we could come to Calvinia. And I then decided to come to Calvinia. A sister of mine and I. One brother of mine went to Malmesbury, so at that stage three of us were in secondary school. In Calvinia  I then started in Standard 7, I went to school up to matric in Calvinia.

In that time the school was known as Fanie van der Merwe Senior Secondary School. Now, this Fanie van der Merwe was apparently an MP, or a member of the parliament, or whatever. He was actually not such a “good” person, as I learnt afterwards  but he had the school for the “coloureds” built so that he could score political points in parliament. I mean, he could at least say, “I built a school for coloureds in Calvinia.” For the coloured people. That is how I it was told to me later. It later became known that he hit, assaulted his people heavily. The farm people. And so on. And it is one of the reasons why the name of the school was later changed, but I will come to that.

When I was in matric, I had to decide what I was going to do the following year. And then I decided on teaching, to go study teaching. I’ll never forget, there was a dominee* Uys here – now, in that time you had to get a testimonial from the dominee, the principal had to give you a testimonial, all those things had to accompany your application to the college or university or whatever. In the afternoon after school I went to the dominee – he naturally lived in town and I went to ask him to give me a testimonial, because I wanted to go to college the following year, teaching college.

I’ll never forget, he told me, “But I cannot give you a testimonial because I don’t know you.”

I said, “Dominee, I’m in church every Sunday. I’m involved in Youth.”

He said, “Really? Really?”

And I thought I had him them. I had convinced him that he could give me a testimonial.

And out of the blue he asked me, “Do you smoke?”

Now, at the time I smoked in school, you won’t believe me, and after, after I  went to study further, I stopped smoking and up to today, I don’t smoke. But I did smoke at school. Probably peer pressure, or whatever. And he asked me, out of the blue, suddenly, “Do you smoke?”

He caught me unprepared. I said, “Yes, Dominee.”

He said, “You’re honest, I can give you a testimonial.”

And he wrote me a testimonial, okay. I had then already sent my stuff to Hewitt Training College in Athlone. And the January I was, I started there. Just now I referred to us three, four in secondary school. My mother, my second mother, also looked after her sister’s children, whom she also sent to study. I think at one stage we were seven who were studying and she looked after everyone. And my father. My father was an ordinary railway worker at that stage. Because of the finances not being that good, I only did two years of college. At that stage you, after your second year you received  the Primary teaching Certificate, and with that I started teaching in 1980, January, in Vanrhynsdorp. It was my first school where I taught. I actually feel quite good about uhm, last year, I, at the end of the year I made a big contribution to their diploma function and I also attended it.

I quickly realised that I couldn’t teach for the rest of my life on these qualifications. I mean, where would I get to? I was one of the lowest qualified teachers at the school. I immediately enrolled at, at UNISA, but it didn’t go well and  I didn’t finish, I didn’t even, I did write the two first year subjects, but I didn’t continue the third year, I didn’t continue the second year. Then I started my third year at Rogge Bay College. It was a distance training college. And  ah, I don’t want to tell everything, but through distance education, Rogge Bay, UWC and, Stellenbosch, I finished with an honours degree. At Stellenbosch. A few years ago.

When I, when I look back on my teaching career in Calvinia… Let me first start with the difficult years maybe. The difficult years for me were the ’80s. Those were the years when the school… Yes, those were difficult times, it was when the children started deciding the name Fanie van der Merwe had to go, certain white teachers had to go, we didn’t want a prefect council anymore, we wanted a representative learner council. And when the school started in the mornings, the children were toyi-toyiing* around the school, I didn’t like the toyi-toyiing, then the children toyi-toyied around the school. And then I’ll have you know, I was a history teacher. It was kind of expected of me to say, with your knowledge of history, you have to understand where we’re coming from. Do you understand?

Yes… The Security Police would come and stand next to the gate, there against the fence, then they said over a megaphone, “We give you five minutes to disperse. If you don’t go, we’ll enter and remove you from the school grounds.”

Then those children went up to the fence and taunted the police, and before you knew it, those five minutes were up, then those police came like wild dogs over that fence. And then they hit. You know, it seemed like they hit the girls across their breasts on purpose. Now, the girls were closest, because the boys quickly ran away from the police. Tomorrow morning those children with those blue marks across their breasts and across their legs were back. Toyi-toyiing again.

We were sitting in the staff room one day, the principal was busy addressing us. I can’t remember what he was saying because we were all a bit thrown. The next moment it was just glass. Within a few minutes there wasn’t one whole window in the entire administration block. It was difficult. What one can say today, what one can say today, is that the school then got an acceptable name. By “acceptable” I mean that it got a neutral name. The Hantam mountains are around Calvinia, and the name “Hantam” was then given to the school. Today we have a representative learner council. The prefect council of those days was, I can no longer remember, but today it is a representative council of learners from Grade 8 to Grade 12. So yes, it was worth the effort, I think.

’94 to ’96 were also difficult years for me because in ’94 the guy who was standing in… The teacher who was standing in resigned one morning, just came in and said he wasn’t continuing as acting principal. That was all that he said before he sat down. The staff felt, I think I was the most senior teacher at the school at the time. And then I had to jump in and from ’94, ’95 and ’96 I had to take over. Now, the democracy we got in ’94 was naturally what we’d been looking forward to, but you know, in schools, the change came very fast, I think, and it was misunderstood by some people. What I mean by that is, you couldn’t even look at some teachers, then he would ask you, what are you looking at?  the man kept on being absent, then he said, it was his right. It was difficult, and the big problem was that we didn’t, at that stage we didn’t have a circuit inspector. Someone to go to. You had to call Kimberley, then that man told you, “You have to use your discretion, Sir. That’s what you’re paid for, after all.” Those were difficult years. I’ll never forget them.

But it’s probably how one is grounded, because I was able to go on, and go on and go on. I didn’t apply for the position.  ’96, ’97, I think, yes, the position of principal was filled.

Highlights, more pleasant parts, or yes, parts of my teaching career that I won’t forget, or don’t want to forget, were… I was later appointed as examiner for matric papers. History. Provincial papers, naturally. Often during vacations, like this time of the holiday I was never home, I was busy somewhere in the Namaqualand district with Spring, with Winter School. And in the September holidays I was never home because I was busy with Spring School. End of the year, the schools had barely closed, I was in my car on my way to Kimberley, then I went to examine papers. Matric papers. Yes, one will also remember than.

And then the highlights as well. What I’ll also not forget. Us competing – I’ll tell you I’ll get my hundred percent in History – me and my Geography colleague, my Bio teacher, colleagues who bragged among each other. And at the end of the year, when you get that hundred percent, it felt good.

Another good thing that happened to me in teaching was when I one year – I can’t remember… 2007, 2008, I was nominated for the Teacher’s Award. For secondary schools, best teacher or something like that. The staff felt that I had to enter, and they made me enter. And  yes, I was a finalist. I had to fly to Johannesburg, so I drove in my car from here to Kimberley, then I flew from Kimberley to Johannesburg. I’ll never forget, one evening, late on a Friday afternoon, I got the call, I had to be in Upington on the Sunday evening to get a flight to Kimberley. And in the afternoon I drove from here to Upington. And when I got to Upington, I discovered as I was driving into Upington, I remember, yes, I got a call. It was the Department. They apologised, they hadn’t booked a seat for me. On that flight.

I said, “But I’m about 400 kilometres from home, what do I do now?”

They said, “Sir, find accommodation somewhere, we’ll book a flight for you tomorrow morning, from Upington to the Cape, and then you’ll fly from the Cape to Johannesburg.”

I think, another experience, another good experience. Now, the aeroplane that would have flown to Upington, or rather flown to Kimberley, landed, flown from Kimberley to Johannesburg, I think it took about 35 passengers or… I flew in a small plane like that from Upington to the Cape. Do you know how beautiful it is from the sky when you fly over a, Ceres, you see Ceres and those places clearly. Man, it is, it is beautiful. And then you go, more or less at Goodwood you go, then you descend, I don’t know whether you, you probably know it, where  Delarey Road is, where it crosses Modderdam, then you go to the airfie-, airport. Thus you fly. Now, it was beautiful from Goodwood, from Modderdam further up, and then suddenly… then it looked like, like I don’t know what, as the squatter camps were lying down there below. It wasn’t a pretty sight, no, I’ll always remember it.

And then you ascended. I can’t remember whether we’d been there for about an hour, then we took off, then it was with those b-i-i-i-g guys that can take I don’t know how many hundred people. But you know, the squatter camps looked even worse to me then. And when you take off on Cape Town Airport for Johannesburg, they fly along the coast, you know, then the squatter huts are lying there. You don’t see, I can’t remember whether I saw, I don’t remember, but I didn’t see Eerste River and Kuils River and Strand, I saw squatter camps. I’ll always remember it. But it was a good experience for me. I don’t know whether I would have flown otherwise.

And  yes, we arrived in Johannesburg, from there we went by car to Pretoria where the big function was. For the Teacher’s Award.

I would have gone to teach in America for a year, but they couldn’t get a teacher from America who could come and teach in Afrikaans. Afterwards I thought it was actually better because I was a bit unsu-, a bit nervous and scared to go across for a year. But later I thought, they could have brought in another Afrikaans, a Cape teacher, so that he… or somewhere… they could have made a plan. But then I didn’t go and the reason they gave me was that they couldn’t get an Engli-, Afrikaans, an American teacher for Calvinia, you understand?

Yes, it was, it was a highlight. I don’t want to expand on the process because, because even that was a – the interviews you had to do, you know, the class you had to present, and that kind of thing. But I went through it all and I ended up as a finalist, yes. Yes, it was, it was, nice being in teaching.

I believe strongly in… community involvement. I have an idea it comes from my father, because ever since I first opened my eyes, or can remember, excuse me, he was a community person. He was there at the meetings, he was there at the church, he was involved in the church throughout his life.

One day he told us about the humiliations he’d experienced in Vredendal… from the whites. When he went to farms to speak to the people, speak to the people about alcohol abuse and sinful marriages and that kind of thing, he was sometimes chased off the farm. I don’t know whether I’m allowed to say it, but he wouldn’t lie, he said the farmers called him “a hotnot* with blue eyes”. Now, my father didn’t have blue eyes. And he experienced many humiliations. One Sunday we were coming from church, I will, I can still see it clearly now, we were coming from church and we were driving to Welgemeend, the farm where my mother was the principal. Where we were living. The farmer came up next to us, on the tar road, and he suddenly swerved in front of us. My father didn’t have any choice but to brake hard and we left the road. And he just continued. And we knew exactly who the farmer was. And we said, “But can’t we go to the police?” He said, “No, we don’t go to the police, we let him go.”

To get back, yes, I believe in community involvement. In Calvinia, where I’ve now hhmm, been living for nearly 40 years, I’ve served various terms on the church council. At one stage we had a Calvinia community development, and I was the secretary for years  sector policing. And regarding community involvement, one of the highlights was when a few years ago, I cannot remember exactly when, 2000 and what, someone came up with the idea of starting a training centre. To me it was a bit far out, how can we start a training centre in Calvinia? And I promise you, we were three guys, or three people from the coloured community and three people from the white community. We got together and discussed it. There were excellent guys there  people with teaching experience, of whom I was one, and then there was a chartered accountant, and we had a strong farmer, another strong farmer’s wife, you understand? And from the coloured community, all three of us were teachers. And we founded the Western Karoo Training Centre. We affiliated to Bergsig, a teaching, no, a training centre in Stellenbosch. So they supplied the material and everything, you understand. We offered courses like Home Care, Educare, almost like Life Orientation. We carried on well for about three, four years, then we unfortunately had to close our doors because we just couldn’t find funding. You wouldn’t, you wouldn’t believe it, we made requests everywhere and applied, we just couldn’t find people who wanted to fund us further. Yes, then we closed our doors. But today, many people are working at guest houses and at hotels, people who received their qualification here from us. I think someone is knocking at the door, we just have to say that we are busy…

Can I continue?

Yes, that was, that was… the training centre…

Yes, it was, it was quite a pity when we had to close the centre, you know. In 2009, I think, we had very good matric results at the school. I think we had about 24, or very close to 20, matric exemptions, children who matriculated with exemption. And it’s hard to believe but not one of those children was going to study further because there wasn’t any money. And at night I would lie and roll around and think that something could, had to be done, something could be done and something had to be done. And before I knew it, I had written my own constitution, or working document, for a study fund. And I founded that study fund. And in 2010, I think, we sent our first students to university. With the fund. How it works: we pay your registration fees, apply to the university on your behalf, pay your registration fees, or pay half of your registration fees, and you continue from there. Because you’ll get a bursary from NSFAS, or somewhere you’ll get a bursary. And January, next year, we’ll help you again. You know.

You know, that… fund motivated me so much. Today there are probably more than three, four teachers at both schools, graduated, and their studies started with the Hantunie Study Fund. The name “Hantunie Study Fund” – for that I took the first four letters of “Hantam”, h, a, n, t, then we stop there. It’s the Hantam, these mountains here, which side is it again?… the north… and in the south lies Rebunie Mountain. Then I took the last four of “Rebunie” and made “Hantunie”. And it is an ordinary fund, you don’t have to register it and, and report to SARS.

Uhmm, this year we, this year we again helped …. four children, four or five, in January. I just want to tell you something about this fund. The year I founded the fund, a woman helped me by writing a beautiful article for the local newspaper. The same woman who worked with me on the Western Karoo Training Centre. She was also a teacher. Today an excellent farmer’s wife. She wrote a beautiful article about the origin of the fund and how the fund would operate, and who qualified and who didn’t qualify. Little did I know, there was a woman in Johannesburg who got the local paper every week. It gets mailed to her, Thursday or I don’t know when. She gets on Monday, so she knows everything that’s happening here. I didn’t know the woman at all, I got a call from her, and the only thing she said to me was  “Mr Koopman, my husband and I are coming to Calvinia on such and such a day. Could you perhaps book a table for us at a restaurant, book a meal, and then we meet each other there?” Man, is that not blessings? I did it, and the day that I arrived at the restaurant, I saw this big Mercedes stop. I knew the registration number, so I knew it was these people. And… I suspect my wife wants my key. [hands over key]

And, oh, we ate that afternoon, we ate that afternoon, and while we ate, we talked. And as a result… that woman, her husband died last year and then they stopped the funding, but they gave us an amount of money every year.

We’re currently, I’m busy converting the study fund that was initially only for the two secondary schools into a trust. Everything has been finalised, the stuff is on its way to the Master, then it will come back, I don’t know, once again the  chartered accountant friend, he’s doing everything for us for free. So I think next year, 2018, we’ll operate the trust, no longer the fund.

I don’t even want to tell you about the, about the ways we collect money, because it may sound ridiculous. To mention one, when it is a public holiday, I take about, at the most about ten learners, then they go into the neighbourhood, and I divide the neighbourhood into blocks, giving two children a block, two learners to a block. And I arm them with a small stack of pamphlets about that specific public holiday, let’s say 16 June. Then they go to the people’s houses, they wear a badge saying that they are from the Hantunie Study Fund and then  they ask the people, greet them, and ask the people, which day is it today? Usually the people will say it is Saturday, or it is Friday. Yes, but which holiday? O-o-ohh, it’s Youth Day, isn’t it? Oh, but where does it come from? Now, the people will flounder a bit, you know, and then they say, this day actually comes from there and from there. You can read more about it yourself, here is the pamphlet. But then they take out a donation list, and then they ask a rand. Now, what difference can a rand make?

Now, I gave this project the name “Drop in the Bucket”. We also deposit the money under “Drop in the Bucket”. We are, I assure you, when we’ve done that and I go to the bank, then I bank more than a thousand rand. Because, look, no one wants to give a rand, there’s, we’ve had a person who gave R200, you know. These are some of the ways we collect money.

To get back to the trust, it will serve all four schools in town  helping learners. We don’t want to see that a farm child come from the farm and he cannot continue his studies because he doesn’t have money. The fund wants to help that child as well so that he can continue his studies. Yes, I’ve mentioned that the fund was becoming a trust.

Last year the idea came to me, because I discussed it with a colleague who has also retired from teaching, and the two of us got the wheels rolling, and last year on the 12th of December we had a meeting in Piketberg, because Piketberg is neutral. And then we ahh, founded the Hantam High School Alumni Association, founded an alumni society. And the purpose of the alumni society is just to keep an eye on things at Hantam Secondary School. See what the school needs, and how we can help. You know.

I don’t want to use the word “disappointment”  but I’m a bit worried because we had a reunion here in Calvinia, the attendance was very good and, now that the alumni society has been founded, it seems that the interest is waning. You understand. The idea was actually to, initially it was that you as a member of the alumni society had to make a monthly contribution of R50, minimum R50, because anything less – only a drop goes into the bucket, for the society, as the bank costs are subtracted, you understand? Yes. But we’re working on that as well. We’re busy looking, we got a new school hall last year while I was still there, it was a big highlight for me, in the, in the history of the school and for me as well because at that time I was the acting principal there at the school.

And there are a few things we need in the hall. The school just doesn’t have the money, you know. We’re looking at a lectern, we’re looking at the school flag, a national flag, the two poles in the hall for the national flag and the school flag. A few mike stands, you know, and that kind of thing. And then a large part of the money from the alumni society, with the approval of the alumni naturally, goes to the study trust. You know.

Yes, what else can I say?

In Calvinia I’ve heard many stories. Stories or legends, I don’t know what we should call it. I would so much like to have seen Dirk Ligter. I would so much have liked to, is it Jan Thomas? When one drives to Williston, then you get Swart, Jan Swart’s mountains. I think it is, Jan Thomas operated in that area.


Then there is an interesting one, Kaatjie Kekkelbek. Now, when you go around the Hantam mountains, they tell me that there are graves there. It was apparently a woman who concocted terrible stories and then made sure that it would spread among the people. You know. And one time she apparently again concocted such a story, concocted a macabre story and spread it, but what the contents were, I don’t know. But the outcome was that one morning, if I heard the story correctly, or can remember what I’ve heard, the people tackled each other. And it was like a small war. After everything was over, the corpses were lying there. And while everything was happening, she was sitting there on a hill, laughing. Now how “untouchable” she was, I don’t know. But I would also like to know more about this Kaatjie Kekkelbek story.

You know, last week, I was at the local newspaper, there is someone at the local newspaper who writes an article every week. Writes something, you know. And I tried to find out who the person is. I now know who the person is, but I may not make it public, of course, the person writes under a pseudonymn. Now, my idea is that the person takes, say, 30 of those pieces and we take these stories of Calvinia, and of Dirk Ligter, and of Jan Thomas, and of Kaatjie Kekkelbek, and we publish a book about Calvinia. You know. I think it will be a good thing.

You know, there have also been a few incidents in Calvinia that the people of Calvinia will probably never forget. I can’t remember what year it happened, but the street behind us here, that runs down here, is Lande Street. And there in Lande Street people apparently sat and played dominoes on Sundays. While they were playing dominoes there, they weren’t aware of a bomb that children or someone had picked up in the veld* and had carried there. And it was lying there. And they played dominoes and I don’t know how many people were there. The information, I mean, I can get it for you tomorrow. The bomb exploded. It may sound a bit crass but there was a tree under which they’d been sitting. The pieces of people hung from the branches of that tree. As that bomb had shot them. Yes, it was, it must have been terrible.

There was also an incident when a lot of workers – I don’t know whether it was on a Sunday or when they were driving – they were in the construction industry, they went up the mountain, they went in the direction of Vanrhynsdorp, where they were going to work. Now, you know the road where you descend the mountain, and they were basically at the bottom of the mountain when the lorry’s brakes started failing. And that lorry went with them. I don’t know how many survived, survived it, but I know one guy who survived it, who is still alive today, he told me the whole story. We had  a few months ago, we had a service here in Calvinia. I’m also involved in a society, or a committee that we call the Reconciliation Committee. And, we did it as a gesture of reconciliation. Maybe you know them, they are the RC, Justice and Reconciliation Committee. Stan Henkeman and them, those people, are involved in it.

Yes, then there was the big disaster when seasonal workers went down that bridge on the other side of Klawer. Yes, it is, it is stuff… every town probably has its own, its tragic incidents, you understand. But it was one of Calvinia’s tragic incidents that many people of Calvinia will remember, that they will not forget easily. I’ve now nearly finished speaking.

I read a lot. I go to sleep reading. I read in the night. I read when I get up. And you know, my wife has infected me. She’s now gone to the libary. She returns with about five books, on Friday afternoon she has to hand them in, then she is finished and gets the next lot. When we’re driving, on the road, she just sits and reads. Then I say, “You taught the children in class, taught them not to read when you’re driving.” Then she will just laugh and sits and reads. Once we came from the city and we got to the top of the mountain, past here, towards Nieuwoudtville, and she tells me, “You must read this book.”

I said, “What is the name of the book?”

And she shows me, Die dagstêrwals, and she says it’s a, it’s about events that sounds like truth to me, in Calvinia and surroundings. Then I said… I read the book then. And it is based on a true story. You know, the book, the book starts with a man who is released from jail in Calvinia after, say ten years, or 12 years, or eight years, I can’t remember which. That’s where the book starts. And you don’t have a clue what the man went to jail for, or why the book starts there, but you have to read it. Then the book ends with the reason why the man went to jail. In short, you know, it’s about a woman that is born coloured because she is a coloured woman’s child but the father is a white man. And she has many, many white features, you know. And then she decides, life for a coloured woman is quite difficult, it will be easier for a white woman. And then she leaves Calvinia and tries to get herself classified white in the Cape. And she continues with her life, but she doesn’t succeed. Wow, I had a few secondary school learners in class and told them about the book and then I tried to dramatise it and they came back to me and said to me, “Sjô, Sir.”

I start each day with my two papers, of course, three over the weekend because then we also have the local paper, you know. Die Burger is not enough for me, I read Die Burger and Die Son. Yes, yes, if more people just knew what reading does for one. Really.

You know, I can probably end now, but… Oh yes, if I had money, I’m retired now, June last year. Obviously I have money but I’m not speaking of a few thousand, I’m speaking about enough to, to travel. For example, Voetspore [Footprints, a TV programme] ended last night. From where did they, from Gans Bay to… Gabon, wasn’t it? I watched every Sunday night, because it took me back. Let me tell you, if I could, if I had money, I would have travelled. My wife doesn’t want to, she isn’t interested.

Let me end by saying to you that I was very privileged. I’ve travelled through five, six African countries. A few times in Namibia, my youngest brother is there, isn’t he. I’ve visited them a few times. Him. And then… [whispers about workers]… I’ve very, I’ve nearly finished.

I’ve been, I’ve been, as I said, to Namibia a few times, and then, in 2013, the Dutch Reformed Church approached me to say that they had an outreach group that was going to drive through five countries, and I had to go along. The entire three week holiday. I said, “But I don’t have money.” I mean, how was I going to drive through five countries, with what money? They said, “Your money has already been paid, Sir.” I first found out who had paid the money, and then I knew I couldn’t disappoint this man, you know. And so I went. You know, it was a wonderful experience. I’m sorry now – when I finished teaching my son insisted, “Daddy, please, please, next week I’m bringing Daddy my laptop.” And he now has my laptop. Maybe I can later show you a few photographs of how we went from South Africa into Botswana with a ferry, as they showed on the Voetspore programme. I’m telling you, we went at, from South Africa we went into Botswana. From Botswana we went through to, through Zambia. That consisted mostly of driving. You drive, drive, drive, drive. Stop, cook, eat. Then we got to Malawi, then we went to the Malawi lake. There we stayed for a few days. I learnt a lot from those people, you know. I wonder how many people know what role Lake Malawi plays, how much work it creates, you know. That kind of stuff.

One day I came close to heaven, because that day I felt we were going. We had to go on a boat to an island. You could see the island, but we had to go from here to there on a boat. Do you know, that lake is like the sea. You understand? And then we were on that boat. At first I didn’t want to go. Until I heard “scaredy-cat” and I don’t know what else, and… I thought, goodness, man, if we go, it won’t be only me. I knew I could swim, some of the people who had convinced me couldn’t swim. But I knew I could swim. But I also knew, I didn’t know whether I could swim for half an hour, you know, because I’m not that fit. We went there that day, and we got back, we made it, there and back. I’m telling you, it was an adventure.

From there we went to the place where we actually… Now, look, the church group was an outreach group, they did, let’s say, missionary work and so on. Then we went to a place, ohh, I can’t remember the names of those places. But there’s a woman from Calvinia who has been doing missionary work there since the ’70s, I can’t remember which year, ’74, or around there. You know, you can’t believe that one person can do so much for a community. And bear in mind that it isn’t a community that she, that she knows. She doesn’t know the people at all. She went there and they accepted her. That woman now speaks the languages of those people, they have different dialects and stuff. She, she… I recently wondered – when she dies, they will probably bury her there. And how I would like… I would attend the funeral.

We had a bad experience in Mozambique. I don’t want to speak about that now. Something else that I will remember was, we went into Zimbabwe. You know about the, about the Zimbabwe ruins, phweet, old Rhodesia. You know, it’s impressive. You have no idea. The question I had – if we only had the laptop here, I would’ve shown you where I was in the deepest part of the ruins – now, how long did it take to build those things? They are massive, you know. Yes. Then we, then we came through Beitbridge, I think, yes, and, then we stayed a few days at Bela-Bela. Nice. About three days at Bela-Bela, I think, the old Warmbaths. Yes. And then to Bloemfontein, and from Bloemfontein, I didn’t know one could drive 120 that constantly. Drive it constantly, Sir. We left Bloemfontein about eight o’clock in the morning, I think, or thereabouts, left Bloemfontein. Late that afternoon, about four o’clock, we were in Calvinia. At home. Yes, it is nice to drive, it is nice to, to meet other people, to learn from other people. You know.

I can still remember, there in Malawi, one day we had to, had to, let’s say, have a formal meal. You understand. We sat in a circle, it made me think of what we had had on the farm, that they called the threshing floor. You know, on which we threshed out the stuff, wheat and stuff. So we sat in a circle. Then they brought the food, but before you could eat, you first had to wash your hands, they came with a basin of water. Wash your hands, clean cloth, you wiped your hands. Then they dished up food for you, and then you ate the food with your hands. But I’ll have you know, it, it, it went like this, you understand, the food wanted to drop out of your hands and I don’t know what else. But it was nice. And afterwards you again have that ceremony of washing the hands, clean, and you’ve finished eating.


Karel Koopman is op die plaas Sonderwaterkraal in die Nieuwoudtville-area gebore. Hy gee ’n waardevolle beskrywing van hoe dit was om gedurende die apartheidsjare ’n onderwyser op Calvinia te wees.

Karel deel stories uit sy kinderjare en vertel hoe ’n blanke buurman die water na sy plaas afgesny het. Hy vertel breedvoerig van die studiefonds wat hy gestig het, hoe die studente fondse insamel en hoe hulle daarby baat. Hy vertel ook die storie van Kaatjie Kekkelbek en hoe sy verantwoordelik was vir die dood van talle mense in die Hantam-kontrei.

Karel Koopman is die sewende van 11 kinders. Hy is op ’n plaas genaamd Sonderwaterkraal in die Nieuwoudtville-kontrei gebore. Die derde geslag van hulle familie boer nog daar met organiese rooibostee wat hulle uitvoer. Sy oupa het die plaas in 1896 van die Britse Regering gehuur, en dit in 1934 gekoop. Hulle het nog die oorspronklike dokumente, in Hooghollands, wat sê dat die plaas amptelik op sy oupa se naam is. Sy familie kom oorspronklik van Koopmansdrift naby Wupperthal. As kind het hy by Welgemoed Laerskool skoolgegaan, wat ’n paar jaar gelede na meer as 100 jaar gesluit is. Die gebou word nou as ’n kerk gebruik. Karel was daar op skool tot en met standerd 3, toe sy ma aan asma oorlede is. Hy kan nie veel van daardie tyd onthou nie, maar sê dit was die eerste keer dat hy soveel mense bymekaar gesien het. Hulle het nie horlosies gehad nie; die dag het begin met eerste hoenderkraai. Dan het hulle opgestaan en beurte gemaak om vir die oumense koffie te maak. Dit was nog donker wanneer hulle soggens skool toe stap. Hulle het dikwels stokkies gedraai en met ’n kweperlat pak gekry wanneer hulle uitgevang is. In die winter het hulle stokkies gedraai omdat dit te koud was om skool toe te gaan.

Die verlies van sy ma was vir hom baie traumaties. Sy pa moes hulle verlaat en Karel het later besef dit was omdat sy pa bankrot gespeel het. Sy ma se siekte, doktersrekeninge en vervoer het ’n klomp geld gekos. In daardie stadium was vier van die kinders nog op skool. Karel se pa het ’n besonderse verhouding met die dokter, dr. Uys, opgebou. Sy pa was ’n baie gelowige man en Karel sê dit het hom goeie waardes geleer. Dr. Uys het die plaas gekoop. Karel verduidelik dat dit net links van die Engelsman se graf is soos jy opdraai Wupperthal toe – daar gaan jy deur ’n hek. Daar het dr. Uys vir hulle ’n huis gebou.

Karel se pa het met ’n onderwyseres van Vredendal getrou en die familie het toe verhuis na Ouplaas, tussen Klawer en Vredendal. Daar was goeie water. Hulle het vrugte en groente gekweek en vee aangehou. Die boer aan die oostekant van hulle plaas het besluit “dié mense kan nie boere wees nie”. Hy het die pad na hulle plaas geblokkeer en hulle water afgesny. Hulle moes omtrent alle bedrywighede op die plaas staak, maar ’n ander boer op ’n naburige plaas het vir hulle gesê hulle kan by hom water kry. Die broers en susters van Karel se “tweede ma” was almal onafhanklik en kon hulle ouers versorg. Almal wat op die plaas grootgeword het, het goeie werke in die staatsdiens en onderwys gekry – iets waarop Karel baie trots is. Sy pa was oorspronklik ’n lid van die Morawiese kerk. Hy het by die NG Sendingkerk aangesluit omdat dit vir hom die naaste aan die Morawiese kerk was. Karel se ouers het ’n goeie verhouding met die predikant opgebou en deur hom het sy tweede ma ’n hoofpos gekry by ’n plaasskooltjie tussen Vredendal en Lutzville, waar daar weer vir hulle ’n huis gebou is. Sy pa het vir die Spoorweë begin werk en die kinders het op Vredendal skoolgegaan. Karel het besef die terme primêr and sekondêr is gebruik om te onderskei tussen skole vir Kleurlinge en skole vir blankes – blanke skole is laerskool en hoërskool genoem. Hulle kon kies om op Calvinia of Malmesbury hoërskool toe te gaan. Karel en een van sy susters het Calvinia gekies en sy broer het Malmesbury gekies. Karel het op Calvinia matriek gemaak.

Karel het skoolgegaan by Fanie van der Merwe Senior Sekondêr. Die skool is na ’n destydse parlementslid vernoem. Karel sê dit was ’n politieke skuif deur Van der Merwe, ’n blanke man, om ’n skool vir Kleurlingkinders op Calvinia te begin. Later het dit uitgekom dat Van der Merwe sy plaasmense vreeslik mishandel het. Die skool se naam is toe verander. Na matriek het Karel besluit om onderwys te gaan studeer. Hy moes ’n getuigskrif van onder andere die dominee kry. Die dominee het hom gevra of hy rook en Karel het dit paniekbevange erken. Die dominee sê toe: “Jy’s eerlik,” en gee vir hom die getuigskrif. Hy het by ’n opleidingskollege in Athlone gaan onderwys studeer. Karel se ma en pa het vir hulle eie kinders en dié van haar suster gesorg. Karel kon net bekostig om vir twee jaar lank kollege toe te gaan. Daarna het hy by Vanrhynsdorp Primêr gaan skoolhou.

’n Paar jaar later het hy besef dat hy homself beter sou moes kwalifiseer as hy wou aanhou skoolhou. Hy het by Unisa ingeskryf, maar dit het nie goed gegaan nie en hy het nie klaargemaak nie. Danksy afstandsonderrig by Roggebaai, Universiteit van die Wes-Kaap en Stellenbosch Universiteit het hy ’n paar jaar gelede ’n honneursgraad aan Stellenbosch Universiteit verwerf. Karel sê dit was baie moeilik om gedurende die 1980’s op Calvinia skool te hou. Die kinders het besluit dat die skool se naam verander moes word en hulle wou ’n verteenwoordigende raad eerder as prefekte hê. Soggens het hulle by die skool getoi-toi. Die polisie het daar aangekom en die kinders oor ’n megafoon beveel om die terrein oor vyf minute te verlaat. Die kinders het egter aanhou toi-toi en na vyf minute het die polisie soos wilde honde oor die skool se heining gespring. Hulle het die kinders met knuppels geslaan; die dogters doelbewus oor die borste. Die kinders het die volgende oggend teruggekom en dieselfde gedoen, al was hulle gekneus en seer. Eendag het hulle al die vensters van die administrasiegebou gebreek terwyl daar ’n personeelvergadering aan die gang was. Die skool se naam is verander na “Hantam”, vernoem na die omliggende bergreeks. Karel sê al die moeite en konflik was die moeite werd.

Van 1994 tot 1996 was moeilike jare vir Karel omdat hy as skoolhoof moes waarneem. Hulle was opgewonde oor die nuwe demokrasie, maar hy sê die verandering het amper te gou gekom. Sommige mense het dit verkeerd verstaan of dit uitgebuit. Daar was nie ’n inspekteur in die omtrek wat kon help nie. Hy is eenvoudig aangesê om sy eie diskresie te gebruik om moeilike situasies te hanteer. Karel het provinsiale matriekvraestelle gemerk en gedurende die vakansie ’n lenteskool aangebied, so hy het omtrent geen vrye tyd gehad nie. In 2007 of 2008 het sy kollegas hom vir die beste onderwyser-kompetisie benoem. Hy was ’n finalis en het danksy die kompetisie die land deurreis. Hy sê dit was ’n wonderlike ondervinding. Karel sê die Ceres-gebied is pragtig uit die lug uit, maar wanneer jy in Kaapstad land of langs die kus vlieg, sien jy net informele nedersettings en plakkershutte, wat vir hom baie hartseer en ontstellend is. Hy sou vir ’n jaar lank Amerika toe gegaan het om daar onderwys te gee, maar daar was nie ’n geskikte onderwyser waarmee hy kon uitruil nie. Hy was nogal verlig dat dit deur die mat geval het, want hy was bang om te gaan. Hy sê sy liefde vir onderwys moet van sy pa af kom, want dié was deur en deur ’n gemeenskapsman. Karel se pa het soms gemeenskapswerk op blanke plase gaan doen en al is hy weggejaag en verneder, het dit nie sy werk beïnvloed nie. Karel is ook baie betrokke by die kerk en die gemeenskap en was een van die stigters van die Wes-Karoo Opleidingsentrum, wat ongelukkig net drie of vier jaar lank bestaan het en toe weens ’n gebrek aan fondse moes sluit.

In 2009 was die matriekuitslae goed en amper 20 matrikulante het geslaag. Nie een van hulle kon egter bekostig om verder te leer nie. Karel het gevoel dat iets gedoen moes word, daarom het hy ’n studiefonds op die been gebring. Danksy hierdie fonds het hulle in 2010 hulle eerste studente universiteit toe gestuur en elke jaar hulle registrasiegelde betaal sodat hulle verdere befondsing van NSFAS kon kry. Hy het die fonds Hantuni genoem – ’n kombinasie van die eerste letters van “Hantam”, die naam van die omliggende bergreeks, en “universiteit”. In 2017 kon die fonds vier of vyf studente help. Die plaaslike koerant het ’n artikel oor die fonds gepubliseer en ’n vrou van Johannesburg het met Karel in verbinding getree. Oor middagete het sy aangebied om elke jaar ’n bedrag aan die fonds te skenk. Karel verdeel die buurte in blokke, en op vakansiedae stuur hy leerders die gemeenskap in, gewapen met inligtingspamflette oor daardie spesifieke openbare vakansiedag. Die leerders deel hulle kennis met die inwoners en vra dan ’n donasie van R1. Hulle noem dit die “Druppel in die emmer”-projek. Fondsinsamelings soos hierdie lewer telkens ongeveer R1 000 op, wat Karel in die fonds se rekening deponeer. Die studiefonds is onlangs in ’n trust omskep. Die trust bied hulp aan leerders van al vier skole op Calvinia. Die doel is dat ’n leerder wat van ’n plaas af kom nooit, ooit weer die geleentheid om verder te studeer ontneem sal word nie. Karel het die Hantam Hoërskool Alumnivereniging gestig met die doel om geld vir die skool en die studietrust in te samel, maar tot sy teleurstelling het belangstelling in die vereniging gekwyn. In 2016 kon hulle egter ’n nuwe skoolsaal bou. Die skool self het baie min geld.

Daar is baie stories en legendes oor die Calvinia-kontrei. Karel sê hy sou baie graag vir Dirk Ligter en Jan Thomas wou ontmoet het. Jan Thomas het in Jan Swart se berge gebly. Karel vertel van Kaatjie Kekkelbek. In die Hantamberge is daar talle grafte, en volgens legende was Kaatjie Kekkelbek ’n vrou wat die verskriklikste stories oor mense opgemaak en versprei het. Een oggend het hulle onder mekaar ingevlieg en begin baklei oor die stories wat hulle gehoor het. Dit was soos ’n klein oorlog. Kaatjie het net iewers op ’n heuweltjie gesit en kyk hoe hulle mekaar doodmaak. Daar was lyke net waar jy kyk. Karel sê dit sal wonderlik wees om ’n boek oor die stories van Calvinia saam te stel. Hy vertel ook van ’n bom wat eenkeer onverwags ontplof het.

Karel sê hy hou baie van lees, iets wat hy by sy vrou aangesteek het. Sy neem elke naweek ’n stapel boeke uit en lees hulle almal klaar. Sy het hom bekend gestel aan ’n boek genaamd Die dagstêrwals, ’n versameling stories oor Calvinia. He lees Die Burger, Die Son, en naweke die plaaslike koerantjie. Hy het in 2016 afgetree.

Karel sê as hy geld gehad het, sou hy reis. Hy het al ses Afrikalande besoek, vyf van hulle as deel van die NG Kerk se uitreikprogram. Al sy uitgawes is betaal en hy het gegaan, want hy wou nie sy borg in die steek laat nie. Dit was ’n wonderlike ondervinding en hy vertel meer oor sy reise.


My naam is Karel Koopman. Ek is die sewende oudste kind, die sewende kind van elf kinders, enne, ek is gebore op die plaas Sonderwaterkraal (?? 00:35) in die Nieuwoudtsville-omgewing. Dit is ’n familieplaas van ons en ek dink ons is regtig bevoorreg om vandag nog in besit te wees van die, van die plaas. Die derde geslag boer tans op die plaas met organiese rooibostee wat hulle uitvoer. Nog so ietsie rondom die plaas: na wat ek verneem het, het my oupa in 1886, of 1896, ek is nie honderd persent seker nie, daarvandaan het hy die plaas van die Britse regering gehuur, en in 1934 het hy die plaas gekoop en is die plaas amptelik op sy naam. Ons het die dokumente rondom dit, wat nog in Hoog-Hollands is.

My oupa, Oupa Andries Koopman,  toevallig het my pa ook sy naam, kom daar van Koopmansdrif, ’n plek, ’n plasie of ’n plekkie buitekant,  Wupperthal. Ja, ek het reeds gesê ek is op die plaas gebore, ek het daar grootgeword. Toe ek nou skoolgaan-ouderdom bereik, is ek na Welgemoed Laerskool, of Primêre Skool. Die skooltjie is nou al ’n paar jaar gelede toe gemaak, maar die skool het gefunksioneer vir meer as ’n honderd jaar, en ek het so gedink dat dit eintlik net reg sou wees as die skool,  uhh-h-h, historiese gedenkwaardigheid word. Maar vandag word dit gelukkig nog steeds gebruik, maar net as ’n kerk. Elke end van die maand wanneer die Morawiese predikant uit Wupperthal uit kom om die diens daar te kom waarneem.

Nou, ek het daar skoolgegaan, tot en met so standerd drie, ek kan nie honderd persent seker onthou nie. Toe het ek my ma verloor, ja, ek het reeds gesê, ek kan nie so baie daarvan onthou nie, maar wat ek wel kan onthou, dit was die eerste keer dat ek soveel mense bymekaar gesien het, want ons daaglikse bestaan was maar om soggens op te staan, ons het nie tyd geken nie, ons het gepraat van die eerste hoenderkraai. Dan moet jy nou opstaan en dan moet jy jou regkry, maar elkeen het, of daar was een wat ’n beurt gehad het om koffie te maak. En die oumense moet nou eers hulle koffie kry, en daarna is ons vertrek skool toe, maar dit was nog gitdonker soggens wanneer ons skool toe stap. Omdat dit so ver was, skool toe, het ons baie stokkiesgedraai. En dan,  het ons maar later daarvoor deurgeloop by die skool. Kyk, daai tyd was nog lyfstraf gewees. Die kweperlatte is sommer daar onder gou-gou gaan sny en dan is ons daar oor die banke vasgehou en na daai pak dan loop ons so ’n maand of twee, dan loop ons elke dag skool. Maar dan kom die koue weer miskien, of iets soos dit, reënweer, en dan skuil ons sommer hier langs die pad en kom ons nooit by die skool uit nie.

Later jare het hulle toe nou ’n koste-, ’n hostel, wat hulle sou ’n hostel genoem het, ’n geboutjie daar opgerig waarin ons toe later kon slaap.

Maar om terug te kom, ek het toe my ma verloor, enne, dit was baie moeilike jare, en dit was baie traumaties gewees. My pa moes ons verlaat, want om eerlik te wees, soos ek agterna verstaan het, is my pa toe bankrot verklaar. Hy het baie uitgawes gehad, met my ma wat ’n asmalyer was. En omdat die medici nog nie op daai stadium so gevorderd was nie, en daar nie vervoer was nie om vir haar by ’n dokter uit te kry nie, het die, het dit eintlik vererger, lat ek nou maar my logika gebruik. Het dit vererger, en dit was die rede waarom, sy’s aan asma oorlede.

Nou, my pa moes, noodgedwonge, die plaas verlaat. Ons was op daardie stadium een, twee, drie, vier kinders wat nog skoolgegaan het. Met die, met die siekte van my oorlede moeder, het my pa en dokter Uys op Clanwilliam ’n besonderse verhouding opgebou. En hy het alles geweet rondom my pa se omstandighede, finansieel, en wat daarmee gepaard gaan. En hy’t ook geweet, toe my ma sterwe, dat my pa nou eintlik in ’n, ’n krisis sit,  en, my pa was ’n verskriklike gelowige mens gewees. Ek het grootgeword met ’n gebed soggens en ’n gebed saans, enne, ek wil nie dweep met godsdiens nie en heilig wees nie, maar ek dink dit het baie bygedra, dit is waarde wat ek gekry het wat baie bygedra het tot my lewe. En ek dink, die, sy gebeure en sy vriendskap met die dokter het die uitkoms gebring, want hy koop toe vir hom ’n plaas, dis moeilik om te verduidelik, maar ook nie eintlik so moeilik om te verduidelik nie, as jy weet waar die Engelsman se graf is, soos jy opdraai na Wupperthal toe, net links, in die hoek, sal ek maar sê, is ’n hek, by daai hek het jy deurgegaan, oorgegaan na ’n plaas toe, Waboom-, Waboomslaagte of iets. Dokter Uys koop toe nou dié plaas en hy bou ’n huis vir ons daar, uit die grond uit, enne, toe die huis klaar is, het ons daar gaan bly.

Nou toe moet ek Bekkersfontein-(?? 06:43)skool bywoon. Nè. Oukei. Dit was, ek kan nie onthou of ons daar in ’n Januariemaand begin het nie, maar,  in daai jaar het my pa ’n ou vriendskap opgetel, weer opgetel,  met ’n onderwyseres in Vredendal-omgewing, wat nooit getroud was nie. My pa het toe weer vir haar ontmoet, deur sy jonger broer wat ook in die onderwys was, en die, die, Desembermaand, ek’s nou nie so lekker by die jaartalle nie, het my pa toe nou met dié dame getrou, en verhuis ons toe vanaf dié plaas na ons nuwe bestemming, ’n plaas met die naam Ouplaas tussen Klawer en, en Vredendal.

Tot vandag toe ken ek nie die geskiedenis van die plaas nie, maar daar het ons toe ook goeie tye gehad en slegte tye. Die goeie tye was, ons was weer by boerdery. Ons het weer beeste gehad, ons het weer kon land, tuinmaak, en so meer. Ons het water gekry van die kanaalstelsel af in Vredendal. Totdat die boer wat langsaan ons gebly het, aan die oostekant, besluit het, maar dié mense kan nie boere wees nie. En hoe hy dit reggekry het, weet ek nie, maar hy het die pad vir ons later geblok daarso, toe moet ons ’n nuwe pad aanlê. Hy’t die water geblok van die kanaal af vir ons. Ons kon nie water kry nie. Ons moes toe nou alles omtrent staak wat boerdery betref, en ons moet ons water aandra, van die westekant af het ’n boer toe nou weer vir ons gesê, julle kan by my water kry.

Ja, Ouplaas, my, my, ek wil nie die woord stiefma gebruik nie, dit voel nie vir my reg teenoor haar nie. Kom ek sê maar my tweede ma, en haar broers en haar susters, was almal in die onderwys, verpleging en so meer. So hulle was nie afhanklik gewees van die, van die plaas nie. En hulle kon nou weer vir Ouma en Oupa versorg. Ek kan vir jou sê, uit daai plaas uit, het onderwysers gekom, inspekteurs gekom,  landdroste gekom,  ja, dis ’n trotse geskiedenis, of ’n trotse stukkie wat ek onthou, van Ouplaas.

My pa was Morawies, oorspronklik. Maar toe ons daar beland, toe’s daar nie ’n Morawiese kerk nie en hy kon eenvoudig net nie sonder die kerk nie, so die oplossing vir hom toe is om ’n ander kerk te soek en hy het toe destyds,  NG Sendingkerk die naaste gevind aan die Morawiese kerk en hy het toe by hulle aangesluit. En baie vinnig ’n goeie verhouding weer opgebou met die predikant. En ek glo dit is deur daardie predikant dat my ma toe ’n hoofpos kry. Anderkant Vredendal, tussen Vredendal en Lutzville weer. Daar is weer vir ons ’n huis gebou, op die plaas. Ons het niks met die plaas te doen gehad nie, ons het net in die huis gebly. My ma het die onderwys gegee op die sk-, op, by die plaasskooltjie, my pa begin toe werk vir die Spoorweë, op Vredendal-stasie. Ja, en ons kinders het toe nou Vredendal Laerskool-skool bygewoon, of Primêre Skool.

Terwyl ons op Ouplaas was, lat ek dit net nog noem, is ons toe, is ons, is ek na Steilhoogte Primêre Skool toe. Of laerskool. Jy weet,  ek weet nie of u weet nie, die, of almal weet nie, die, die, die terme “laerskool”, en “primêre skool” en “hoërskool” en “sekondêre skool”, het ek uitgevind destyds, was, is gebruik om te onderskei tussen ’n bruin skool en ’n wit skool. Het ek skoolgegaan by Steilhoogte, terwyl my ma nou ook daar onderwys gegee het.

Om terug te kom na die plasie toe, of Vredendal toe, my ma het toe op die plasie Welgemeen skoolgehou en ons kinders het soggens saam met my pa, wanneer my pa werk toe ry, dan het hy sommer vir ons saamgeneem en agtermiddag het ons maar huis toe gekom stap. Dit was nogal ’n hele entjie gewees, maar dit was goeie oefeninge gewees.

Ja, daar in Vredendal het ek my laerskoolopleiding klaargemaak, toe moet ek kies toe ek standerd ses klaargemaak het, nou na ’n hoërskool toe. En ons kon net Schoonspruit toe gaan, en Malmesbury, of ons kan Calvinia toe kom. En, ek het toe nou maar besluit om Calvinia toe te kom. Ek en ’n suster van my. En een broer van my is toe nou Malmesbury toe, so ons was op daai stadium drie op die hoërskool gewees. Op Calvinia het ek,  kom begin met standerd sewe destyds, ek het op Calvinia skoolgegaan tot in matriek. Daardie tyd het die skool bekend gestaan as Fanie van der Merwe Senior Sekondêre Skool. Nou dié Fanie van der Merwe was skynbaar ’n LP, of ’n lid van die parlement, of wat ook al,  wat nie eintlik so ’n “goeie” man was nie, soos ek agterna gehoor het nie,  maar hy’t die skool vir die “kleurlinge” hier laat oprig sodat hy kan politieke punte score in die parlement. Ek meen, hy kan darem sê: “Ek het op Calvinia ’n skool vir die bruines gebou.” Vir die bruin mense. Dit is hoe ek dit maar later ook verneem het. Dit het ook later uitgekom dat hy sy mense geweldig geslaan, aangerand het. Die plaasmense. En so meer. En dit is een van die redes waarom die skool se naam later verander is, word, verander was, maar ek kom later daarby.

Toe ek in matriek is, moet ek nou besluit wat gaan ek volgende jaar maak. En ek het toe nou maar besluit om onderwys te word, om onderwys te gaan studeer. Ek sal nooit vergeet nie, hier was ’n dominee Uys, nou daai tyd moes jy by die dominee ’n getuigskrif kry, die hoof moet vir jou ’n getuigskrif kry, al daai goed moet jou aansoek vergesel nou kollege toe, of universiteit, of wat. Ek gaan die agtermiddag ná skool na die dominee toe,  hy het daar in die dorp gebly, natuurlik, enne, ek gaan vra vir hom hy moet vir my ’n getuigskrif gee, want ek wil nou kollege toe gaan volgende jaar, onderwyskollege toe gaan.

Ek sal nie vergeet nie, hy sê vir my: “Maar ek kan nie vir jou ’n getuigskrif gee nie, want ek ken jou nie.”

Ek sê: “Dominee, ek is elke Sondag in die kerk. Ek is betrokke by die Jeug.”

Hy sê: “Is dit? Is dit?”

En ek sien, maar ek dink ek het nou vir hom. Ek het hom nou oortuig dat hy kan nou vir my ’n getuigskrif gee.

En uit die bloute uit vra hy my: “Rook jy?”

Nou op daai stadium, ek het op skool gerook, jy sal my nie glo nie, en ná, ná ek nou,  verder gaan studeer het, het ek opgehou met rook en tot vandag toe rook ek nie. Maar ek het op skool gerook. Seker nou maar groepsdruk, of wat ook al. En hy vra vir my, uit die bloute uit, skielik: “Rook jy?”

Hy kom so vinnig op my af. Ek sê: “Ja, dominee.”

Hy sê: “Jy’s eerlik, ek kan vir jou ’n getuigskrif gee.”

En hy skryf vir my ’n getuigskrif uit, oukei. Ek het toe al my goed ingestuur na Hewitt-opleidingkollege daar in Athlone. En ek is die Januariemaand is ek, het ek daar begin. Ek het netnou verwys na ons was drie, vier op hoërskool, en my ma, my tweede ma, het nog haar suster se kinders ook gehad wat sy laat leer het. Ek dink ons was op ’n stadium sewe wat studeer het, en sy het vir almal, het sy gesorg. En my pa. My pa was nou ’n gewone spoorwegarbeider op daai stadium. As gevolg van die finansies wat nie so goed was nie, het ek net twee jaar kollege gedoen. Op daai stadium kon, het jy ná jou tweede jaar het jy gekry,  Primêre Onderwyssertifikaat, en daarmee het ek begin onderwys gee in 1980 begint ek, Januariemaand, in Vanrhynsdorp. Dit was my eerste skool waar ek skoolgehou het. Voel nogal baie goed daaroor, uhm, ek het verlede jaar, einde van die jaar hulle groot bydrae gemaak vir hulle diplomaplegtigheid en ek het dit ook bygewoon.

Ja, ek het baie gou besef, ek kan mos nie met hierdie kwalifikasies my hele lewe wil skoolhou nie, ek meen, waar gaan ek kom? Ek is van die laagste gekwalifiseerde onderwysers op die skool. Ek het onmiddellik vir my ingeskryf by, by, hier by, by UNISA, maar dit het nie goed gegaan nie. Enne, ek het nie klaargemaak nie, ek het nie eens, die eerste jaar se twee vakke het ek geskryf, maar die derde jaar toe gaan ek nie aan nie, die tweede jaar toe gaan ek nie aan nie. Toe begint ek met my derde jaar by Roggebaai-kollege. Dit was ’n afstand-onderrigkollege gewees. Enne, ag, ek wil nou nie alles vertel nie, maar deur afstandsonderrig, Roggebaai, UWK en, uhhh, Stellenbosch het ek darem klaargemaak met ’n honneurs. By Stellenbosch. So ’n paar jaar gelede.

Ja, as ek, as ek terugkyk na my onderwysloopbaan, in Calvinia, uhh … Kom ek begin deur eers te kyk na die moeilike jare miskien. Die moeilike jare was vir my gewees, of die moeilikste jare was gewees, die tagtigs. Dit was die jare toe die skool … ja, dit was moeilike tye, dit was toe die kinders begin besluit het die naam Fanie van der Merwe moet weg, sekere blanke onderwysers moet weg, ons wil nie meer ’n prefekteraad hê nie, ons wil ’n verteenwoordigende raad van leerders hê. En as daai skool soggens begin, dan toi-toi daai kinders om daai skool, ek was mos nie vir toi-toi gewees nie, dan toi-toi daai kinders om daai skool. En dan moet jy weet, ek was ’n Geskiedenis-onderwyser. Dit was amper so half van my verwag om te sê, met jou geskiedeniskennis moet jy mos begrip hê vir ons. Verstaan u?

Ja, … dan kom staan die Veiligheidspolisie daar teen die hek, daar teen die draad, dan sê hulle oor ’n megafoon: “Ons gee vir julle vyf minute om uitmekaar te gaan, as julle nie gaan nie, dan kom ons in en dan gaan ons julle verwyder van die skoolterrein af.”

Dan gaan daai kinders tot teen daai drade en dan jou hulle daai polisie uit, en dan is dit net so, dan is daai vyf minute om, dan kom daai polisie soos wildehonde oor daai draad. En dan slat hulle. Weet jy, dit lyk asof hulle met moedswil slaan die meisiekinders oor hulle borste. Nou die meisiekinders kom die naaste by, want die seuns hardloop vinnig onder die polisie uit. Môreoggend is daai kinders met daai blou merke oor hulle borste en oor hulle bene, dan is terug. Toi-toi hulle van voor af.

Ons sit een oggend in die personeelkamer, die hoof was besig om ons toe te spreek. Ek kan nie onthou wat hy sê nie, want ons is almal so half verward. Die volgende oomblik is dit net glas. Binne ’n kwessie van ’n paar minute se tyd toe is daar nie een heel ruit in daai hele administratiewe blok nie. Dit was moeilik. Wat ’n mens vandag, wat ’n mens vandag kan sê, is dat die skool het toe ’n aanvaarbare naam gekry. As ek praat van aanvaarbaar, hy’t ’n neutrale naam gekry, die Hantamberge staan rondom Calvinia en die naam “Hantam” is toe nou aan die skool gegee. Ons het vandag ’n verteenwoordigende raad van leerders. Daai prefekteraad van destyds was, ek kan nie meer onthou nie, maar vandag is dit ’n verteenwoordigende raad van leerders van graad agt tot graad twaalf. So ja, dit was, dit was die moeite werd gewees, dink ek.

Dan was ’94 tot ’96 ook vir my moeilike jare, want ’94 bedank die outjie wat waarneem, die onderwyser wat waarneem, bedank hy een oggend, kom hy net in en hy kom sê, hy gaan nie meer voort as waarnemende skoolhoof nie. Dis al wat hy sê, daar gaan sit hy. Die personeel het gevoel, ek dink ek is die mees senior onderwyser op daai stadium by die skool. En toe moes ek inspring en van ’94, ’95 en ’96 moes ek waarneem. Nou, die demokrasie wat ons gekry het in ’94 was natuurlik waarna ons uitgesien het, maar weet jy, in die, in die onderwys, die, die, die verandering het so vinnig gekom, dink ek, en is deur sommige mense misverstaan. Wat ek daarmme bedoel is, sommige onderwysers kon jy nie eers aankyk nie, dan vra hy vir jou, wat kyk jy? Die man bly afwesig, dan sê hy, dis sy reg. Dit was moeilik, en die, die, die groot probleem was gewees, ons het in daai, op daai stadium, in, in, in die kring nie ’n inspekteur nie. Iemand na wie toe jy kon gaan nie. Jy moet ’n oproep maak, Kimberley toe, nè, dan sê daai man vir jou jy moet jou diskresie gebruik, Meneer. Jy word mos daarvoor betaal. Dit was moeilike jare gewees, ek sal dit nooit vergeet nie.

Maar dit was seker ook maar soos ’n mens gemaal word, nè, want ek kon dan nog aangaan, en aangaan en aangaan. Ek het toe nie aansoek gedoen vir die pos nie. ’96, ’97, dink ek, ja, is die, is die, is die hoofpos toe nou gevul.

Hoogtepunte, aangenamer dele, of ja, gedeeltes van my onderwysloopbaan wat ek nie sal vergeet nie, of wil vergeet nie, is dat,  ek is later aangestel as eksaminator vir matrie-, vir matriekvraestelle, Geskiedenis. Provinsiale vraestelle, natuurlik. Ek het baie kere, vakansies, soos hierdie tyd van die vakansie was ek nooit by die huis gewees nie, ek was besig iewers, in Namakwaland-distrik met lente-, met winterskool. En dan Septembervakansie was ek nooit by die huis gewees nie, want ek was besig met Lenteskool. Einde van die jaar, as die skole nouliks gesluit het, is ek al in my kar Kimberley toe, dan gaan sien ek vraestelle na. Matriekvraestelle. Ja, dit sal ’n mens altyd bybly.

En dan die hoogtepunte ôk. Ook wat jy nie sal vergeet nie. Dié wat ons gekompeteer het, enne, sê vir jou, ek gaan my honderd persent kry, in Geskiedenis, saam met my Aardrykskunde-kollega, met my Bio-onderwyser, kollegas wat nou onder mekaar spog. En dan einde van die jaar, kry jy daai honderd persent. Dit, dit was goed gewees.

Dit was ook goed vir my gewees in die onderwys, toe ek een jaar, ek kan nou nie onthou … 2007, 2008, was ek genomineer vir die Teacher’s Award. Vir hoërskole, beste onderwyser, of iets soos dit. Die personeel het gevoel ek moet inskryf, en hulle het my ook laat inskryf. Enne, ja, ek was ’n finalis gewees,  dit het vir my laat vlieg Johannesburg toe, dan ry ek van hier af met my motor tot in Kimberley, dan vlieg ek van Kimberley af Johannesburg toe. Ek sal nooit vergeet nie, een aand, op ’n Vrydag-agtermiddag kry ek die oproep, ek moet die Sondagaand in Upington ’n vlug kry Kimberley toe. En ek ry die agtermiddag hiervandaan Upington toe. En toe ek in Upington kom, moes ek ontdek, toe ek in Upington inry, ek kan nou onthou, ja, toe kry ek ’n oproep, toe’s dit die Departement, hulle vra vir my verskoning, hulle het nie vir my ’n plek bespreek nie. Op daai vlug nie.

Ek sê: “Maar ek sit nou omtrent vierhonderd kilometers van die huis af, wat maak ek nou?”

Hulle sê: “Meneer, kry iewers vir jou ’n slaapplek, ons bespreek vir jou ’n vlug môreoggend, vanaf Upington Kaap toe, en dan vlieg jy uit die Kaap uit Johannesburg toe.”

Ek dink, nog ’n ervaring, nog ’n goeie ervaring. Nou, die vliegtuig wat nou Upington toe sou gevlieg het, of altans Kimberley toe gevlieg het, kom aan, uit Kimberley Johannesburg toe sou gevlieg het, was, ek dink hulle vat so vyf-en-dertig passassiers of … Ek vlieg met so ’n vliegtuigie uit, uit, uit Upington uit Kaap toe. Wee’ jy hoe pragtig is dit uit die lug uit as jy oor ’n, Ceres, jy sien duidelik vir Ceres en daai plekke. Man, dis, dis pragtig. En dan gaan jy, omtrent hier by Goodwood gaan jy in, dan ry jy, dan gaan jy op, ek weet nie of jy nou, jy behoort dit te ken, waar,  Delarey-pad op loop, waar hy oor Modderdam gaan, dan gaan jy na die vliegve-, lughawe toe. So vlieg jy. Nou lyk dit pragtig hier van Goodwood af op, Modderdam op, dan ewe skielik … dan lyk dit, soos ek weet nie wat nie, soos die plakkerskampe hier onder lê. Dit is nie ’n mooi gesig nie, nee, ek sal dit altyd onthou.

En dan styg die, ek kan nie onthou of dit so ’n uur omtrent gewees het wat ons daar was nie, dan styg ons daar op, toe’s dit nou met daai g-g-r-r-oot ouens wat ek weet nie tot hoeveel honderd mense kan vat nie. Maar weet jy, toe lyk die plakkerskampe vir my nog erger, en daai, as jy nou opstyg, uit die, van, van Kaapstad-lughawe af Johannesburg toe, dan vlieg jy nou so teen die kus langs op, wee’ jy, dan lê daai plakkershutte hier op. Jy sien nie, ek kan nie onthou of ek, nie onthou nie, maar ek het nie ’n Eersterivier gesien, en ’n Kuilsrivier gesien, en ’n Strand gesien nie, ek het plakkerskampe gesien. Ek sal dit altyd onthou. Maar dit was ’n goeie ervaring vir my gewees. Ek weet nie hoe anders sou ek gevlieg het nie.

Enne, ja, ons het in, in, in Johannesburg aangekom, daarvan af is ons per motor Pretoria toe waar die groot aangeleentheid nou was. Van die Teacher’s Award.

ek sou vir ’n jaar in Amerika gaan onderwys gee, maar hulle kon nie ’n onderwyser uit Amerika uit kry wat Afrikaans kan kom gee nie. Ek het agterna gedink, dit was ook maar goed so, want ek was so ’n bietjie kriewe-, so bietjie senuweeagtig en bang gewees om hier oor te gaan vir ’n jaar. Maar toe later dink ek, hulle kon mos maar ’n ander Afrikaansonderwyser hierdie kant toe gebring het, en ’n Kaapse onderwyser, dat hy … of iewers … hulle kon ’n plan gemaak het, maar ek is toe nie weg nie en die rede wat hulle toe nou vir my gee, is dat,  hulle kon nie ’n Enge-, Afrikaans, ’n Amerikaanse onderwyser kry nie vir Calvinia nie, jy verstaan?

Ja, dit was, dit was ’n hoogtepunt gewees. Ek wil nou nie uitbrei oor die proses nie, want, want selfs dit was ’n, die, die, die onderhoude wat jy moet voer, nè, die klas wat jy moet aanbied, en al daai tipe van goed. Maar ek is daardeur en ek het opgeëindig as ’n finalis in dit, ja. Ja, dit was, dit was lekker in die onderwys gewees.

Ek glo verskriklik aan, aan, aan … gemeenskapsbetrokkenheid. En ek het ’n vermoede dit kom van my pa af, want vandat ek my oë oopgemaak het, of wat ek kan onthou, verskoon tog, was hy ’n gemeenskapsmens gewees. Hy was daar by vergaderings gewees, hy was daar by die kerk gewees, hy was sy hele lewe lank in die kerk betrokke.

Hy het eendag vir ons kom vertel van die vernederings wat hy deurgemaak het daar in Vredendal,  … by die blankes. Waar hy nou na die plase toe sou gaan om vir die mense, met die mense te gaan praat oor drankmisbruik, en sondehuwelikke, en sulke tipe van goed, is hy soms weggejaag van die plaas af. Ek weet nie of ek dit kan sê nie, maar hy sal nie lieg nie, hy sê die boere sê vir hom: “ ’n Hotnot met blou oë.” Nou, my pa het nie blou oë gehad nie. En hy het baie vernederings gehad. Ons het een Sondag uit die kerk uit gekom, ek sal dit, ek kan dit so glashelder nou sien, ons kom uit die kerk uit en ons ry Welgemeend toe, die plaas toe waar my ma toe die skoolhoof is. Waar ons nou bly. Die boer kom tot langsaan ons, op die teerpad, en hy swaai skielik voor ons in. My pa’t nie ’n keuse gehad nie as om hard rem te trap en ons is van die pad af. En hy ry net aan. En ons weet presies wie die boer is. En ons het gesê: “Maar kan ons nie ’n saak gaan maak nie?”

Hy sê: “Nee, ons maak nie ’n saak nie, ons los hom.”

Om terug te kom, ja, ek glo in gemeenskapsbetrokkenheid. In Calvinia, waar ek nou, hhmm, amper veertig jaar is, het ek verskillende termyne op die kerkraad gedien, ons het op ’n stadium ’n Calvinia-gemeenskapsontwikkeling gehad waar ek vir jare die sekretaris was,  sektor-polisiëring. En dan van die gemeenskapsbetrokkenheid, een van die hoogtepunte was toe ons ’n klompie jare gelede, kan nie presies onthou, tweeduisend-en-hoeveel nie, het iemand met die idee gekom van ’n opleidingsentrum, stig. Vir my het dit bietjie verregaande, kom ons sê so bietjie, hoe kan ons in Calvinia ’n, ’n opleidingsentrum stig? En ek belowe vir jou, ons was drie ouens, of drie persone uit die bruin gemeenskap uit en drie persone uit die blanke gemeenskap uit. Ons kom bymekaar en ons bespreek die ding. Daar’s toe nou knap ouens ook, verstaan jy nou, nè,  mense met onderwyservaring, waarvan ek nou een was, en dan’s daar nou ’n geoktrooieerde rekenmeester is daar op, en ons het ’n sterk boer, nog ’n sterk boervrou, jy verstaan? En ons, uit die bruin gemeenskap uit, was al drie uit die onderwys uit, jy verstaan. En ons stig die Wes-Karoo Opleidingsentrum. Ons affilieer by Bergsig, ’n onderwys-, nee, opleidingsentrum in Stellenbosch. So hulle verskaf die materiaal en alles, jy verstaan. Ons het kursusse aangebied soos Tuisversorging, Educare, uhhh, amper soos Lewensoriëntering, jy verstaan nou. Ons het baie mooi aangegaan, seker vir drie, vier jaar, toe moet ons ongelukkig deure toemaak, want ons kry net nie befondsing nie. Jy kon dit net, jy kon dit net nie glo nie, nè, ons het oral gaan bakhand staan en aansoek gedoen, ons kry net nie mense wat ons, ons wil, wil, wil verder borg nie. Ja, toe het ons ons deure toegemaak. Maar vandag, daar loop so baie mense en werk by gastehuise en by hotelle, mense wat hulle kwalifikasie hier by ons gekry het. Ek dink daar is ’n klop by die deur, ons moet net sê, ons is besig.

Kan ek maar aangaan?

Ja, dit was, dit was … die opleidingsentrum …

Ja, dit was, dit was nogal ’n jammerte gewees toe ons die Sentrum moes toemaak, jy weet. In twintig … 2009, dink ek, het ons ’n baie goeie matriekuitslae by die skool. Ek dink ons het omtrent so vier-en-twintig, of baie na aan die twintig matriekvrystellings, kinders wat met vrystelling slaag. En wil u vir my glo, nie één van daai kinders gaan verder studeer nie, want daar’s nie geld nie. En ek lê saans en ek lê rol rond en ek dink, maar iets kan, moet gedoen word, iets, iets kan gedoen word en iets moet gedoen word. En toe ek my kry, toe skryf ek my eie grondwet, of werksdokument, van ’n studiefonds. En ek stig daai studiefonds. En ek dink in twintig tien, stuur ons ons eerste studente universiteit toe. Met die fonds. Wat gebeur – ons betaal al jou registrasiegeld. Doen vir jou aansoek by die universiteit, betaal jou registrasiegeld, of betaal die helfte van jou registrasiegeld en dan, daarvan af gaan jy aan. Want jy gaan by Nesfas [NSFAS] ’n beurs kry, of iewers gaan jy ’n beurs kry. En Januariemaand, volgende jaar, dan help ons jou weer. Jy weet.

Weet jy, daai … fonds het vir my so gemotiveer in die lewe. Vandag is by al twee die skole seker meer as drie, vier onderwysers, gegradueerd, en hulle studies het begin met Hantunie-studiefonds. Die naam “Hantunie-studiefonds” is, het ek gevat, die eerste vier letters van “Hantam”, ha, a, en, tee, dan stop ons daarso. Dis Hantam, dis hierdie berge hier, watter kant is dit nou? … die noorde … en aan die suide lê die Rebunieberg. Nè. Toe vat ek die laaste vier van “Rebunie”, en maak van hom die Hantunie. En dis ’n gewone fonds, jy’t nie nodig om hom te registreer nie, en, en aan SARS verslag te doen nie.

Uhmm, ons het hierdie jaar, ons het hierdie jaar, uhh … vier kinders, vier of vyf weer Januariemaand gehelp. Ek wil net vir u iets vertel van dié fonds. Die, die, die jaar wat ek die fonds stig, help ’n vrou vir my ’n pragtige artikel skryf vir die plaaslike koerantjie. Dieselle vroutjie wat saam met my op die Wes-Karoo Opleidingsentrum gewerk het. Sy’s ook ’n onderwyseres. Vandag ’n knap boervrou. Sy skryf ’n pragtige artikel oor die ontstaan van die fonds en hoe die fonds nou gaan opereer, en wie kwalifiseer, en kwailifiseer nie. Min weet ek, in Johannesburg sit ’n vrou wat elke week die plaaslike koerantjie kry. Dit word vir haar gepos, hier Donderdag, of ek weet ook nie wanneer nie. Maandag dan’s dit by haar, so sy weet alles wat hier aangaan. Ek ken die vrou van geen kant af nie, ek kry ’n oproep van haar af, en al wat sy vir my sê, is, uhh: “Meneer Koopman, ek en my man ry so en so ’n dag deur Calvinia. Is dit moontlik dat u vir ons ’n eetplekkie kan, by ’n eetplekkie kan, ’n ete kan bespreek, en dan sien ons mekaar daar?” Man, is dit nie blessings nie? Ek maak so, en die dag wat ek daar kom by die eetplek, toe sien ek dié slap Mercedes hou stil, ek ken die registrasienommer, toe weet ek dis dié mense. Enne, ek het ’n vermoede my vrou soek my sleutel. [gee sleutel]

En, uhm, ons eet die middag, ons eet die middag, en terwyl ons eet, gesels ons. En alles loop uit daarop dat … daai vrou seker vir ons, haar man is verlede jaar oorlede, en toe’t hulle ’n borgskap gestop, maar hulle het elke jaar vir ons ’n bedrag geld gegee.

Tans is ons, is ek besig om die studiefonds wat aanvanklik net vir die twee hoërskole was, te omskep in ’n trust. Alles is nou gefinaliseer, die goed is nou op pad na die Meester toe, dan kom dit terug, ek weet nie, weer eens die,  geoktrooieerde-rekenmeester-vriend, hy doen alles vir ons verniet. Nè. So, ek dink volgende jaar, 2018, sal ons op die trust werk en nie meer op die fonds nie.

Ek wil nie eers vir jou vertel van die, van die maniertjies, ek noem dit “maniertjies”, hoe ons geld insamel nie, want dit klink amper belaglik. Om jou ene te noem, as dit nou ’n vakansiedag is, dan vat ek nou so, op die meeste so tien leerders, dan gaan hulle in die woonbuurt, en ek deel die woonbuurt op in blokke in, gee so twee kinders vir ’n blok, twee leerders op ’n blok. Ek bewapen vir hulle met ’n stackie pamfletjies oor daai spesifieke vakansiedag, sê nou maar sestien June. Dan gaan hulle by die mense se huise om, hulle het ’n etiket aan wat sê hulle is van die Hantunie Studiefonds en dan,  vra hulle nou vir die mense, groet, en vra vir die mense, watter dag is dit vandag? Gewoonlik sal die mense sê, maar dis Saterdag, of dis Vrydag. Ja, maar watter vakansiedag? O-o-o, nee, dis mos Jeugdag, O, nou waar kom julle dan vandaan? Nou sal die mense so bietjie kleitrap, en jy weet, en dan sê hulle, maar hierdie dag kom eintlik daarvandaan en daarvandaan af. Jy kan self verder lees, hier is die pamfletjie. Maar dán pluk hulle ’n donasielysie uit, en dan vra hulle ’n rand. Nou, watse verskil kan ’n rand maak?

Nou, die projek het ek self die naam gegee “Druppel in die emmer”. Ons gaan deponeer die geld ook, “Druppel in die emmer”. Ons, ons gaan, ek verseker jou, as ons nou dit gedoen het en ek gaan bank, dan bank ek so oor ’n duisend rand. Want kyk, niemand wil ’n rand gee nie, nè, daar’s, ons het al ’n persoon gehad wat tweehonderd rand ingegee het, jy weet. Dis van die maniertjies hoe ons nou maar geld insamel.

Om terug te kom, die trust, gaan al vier skole op die dorp, kan ek nou maar sê,  leerders help. Ons wil nie sien dat ’n plaaskind van die plaas af kom en hy kan nie met sy studies voortgaan nie omdat hy nie geld het nie. Die trust wil dan daardie kind ook help lat hy of sy kan aangaan met sy, met sy studies. Ja, ek het nou verwys na die fonds wat besig is om ’n trust te word. Verlede jaar het die idee by my opgekom, want ek het dit saam met ’n kollega bespreek wat ook afgetree het uit die onderwys uit, en ons twee het die wiele aan die rol gesit en ons het verlede jaar op die twaalfde Desember het ons ’n vergadering gehad in Piketberg, omdat Piketberg nou neutraal is. En toe het ons, ahh, die Hantam Hoërskool Alumni Vereniging, Alumni Vereniging gestig. En die doel van die alumni-vereniging is maar net om na dinge by Hantam Hoërskool om te sien. Kyk wat kort die skool, en hoe kan ons help. Jy weet.

Ek wil nie die woord “teleurstelling” gebruik nie,  maar ek is so ’n bietjie bekommerd, want ons het hier in Calvinia ’n reünie gehou, die opkoms was baie goed gewees, enne toe, ná die alumni-vereniging nou gestig is, lyk dit so asof die belangstelling nou kwyn. Jy verstaan. Die idee was eintlik om, aanvanklik gewees dat ’n, as lid van die alumni-vereniging jy ’n maandelikse bydrae moet maak, van vyftig rand, minimum vyftig rand, want al wat minder is, gaan daar net ’n druppel in die emmer vir die vereniging vat, soos die bankkoste gaan vat, verstaan jy? Ja. Maar ons is hard daarmee besig ook. Ons is nou besig om te kyk, ons het ’n nuwe skoolsaal verlede jaar gekry, terwyl ek nog daar was, dit was ’n groot hoogtepunt in my, in die, in die geskiedenis van die skool en dan van my ook omdat ek daai tyd die, die waarnemende skoolhoof was daar by die skool.

En daar’s ’n klomp goedjies wat ons kort in, in, in die saal. Die skool het net nie die geld nie, jy weet. Ons kyk nou na ’n kateder, ons kyk na die skool se vlag, ’n landsvlag, die twee pale in die saal waaraan die landsvlag kom en die skool se vlag kom. ’n Paar mike stands, jy weet, en dié tipe van goed. En dan ’n groot deel van die geld, van die alumni-vereniging, nè, met die toestemming van die alumnies natuurlik, ook na die studietrust toe gaan. Jy weet.

Ja, wat kan ek nog sê?

In Calvinia het ek baie stories gehoor. Stories of legendes, ek weet nie wat noem ons dit nie. Ek sal so graag vir Dirk Ligter gesien het. Nè. Ek sal so graag vir, is dit Jan Thomas? Nè. As mens nou Williston toe ry, dan kry jy Swart, Jan Swart se berge. Ek dink dit is die, Jan Thomas het daar in daai area operated.


Dan is daar ’n interessante ene, Kaatjie Kekkelbek. Nou, as ’n mens hier om die Hantamberge gaan, sê hulle vir my, lê die grafte daar. Dit was skynbaar ’n vrou wat verskriklike stories aanmekaar gesit het en dan gesorg het dat dit versprei onder die mense. Jy weet. En dié keer het sy glo weer so ’n storie aanmekaar, ’n makabere storie aanmekaar geflans en dit versprei, maar wat die inhoud is, weet ek nie. Maar, maar die gevolge was gewees, dat op ’n oggend, as ek nou die storie reg gehoor het, of kan onthou wat ek gehoor het, het die mense onder mekaar ingevlieg. En dit was soos ’n oorloggie. Ná alles verby is, toe lê die lyke daar. En terwyl alles gebeur, het sy daar iewers op ’n heuweltjie gesit en gelag. Nou hoe “untouchable” sy was, weet ek nie. Maar ek ook graag meer wil weet oor dié Kaatjie Kekkelbek-storie.

Weet jy, ek het, verlede week was ek by die plaaslike koerantjie, daar’s iemand wat in die plaaslike koerantjie is, wat elke week ’n artikel skryf. Iets skryf, jy weet. En, ek het probeer uitvind wie die persoon is. Ek weet nou wie die persoon is, maar ek mag dit mos nou nie bekend maak nie, die persoon skryf onder ’n skuilnaam. Nou, my idee is dat die persoon, sê, dertig van daai stukkies vat en ons vat hierdie stories van Calvinia, en van Dirk Ligter, en van Jan Thomas, en van Kaatjie Kekkelbek, en ons bring ’n boek uit oor Calvinia, man. Jy weet. Ek dink dit sal goed wees.

Weet jy, daar is ook ’n paar gebeurtenisse in Calvinia wat mense van Calvinia seker nooit sal vergeet nie. Ek is nou uit met die jaartalle, toe dit gebeur het, maar die straat hier agter ons, wat hier afloop, is Landestraat. En daar in Landestraat sit en speel die mense op ’n Sondag skynbaar domino’s. Terwyl hulle die domino’s daar speel, is hulle nie bewus van ’n bom wat kinders of iemand in die veld opgetel het en hulle het dit toe daarnatoe gedra. En dit lê daar. En hulle speel domino’s en ek weet nie hoeveel mense daar was nie. Die gegewens, ek meen, ek kan dit môre vir jou kry, die bom ontplof. Dit klink bietjie kras, en, maar daar was so ’n boom waaronder hulle gesit het. Die mense-stukke het so aan daai boom se takke gehang. Soos daai bom vir hulle geskiet het. Ja, dit was, dit moes verskriklik gewees het.

Daar was nou ook ’n geval gewees waar ’n klomp werkers, ek weet nie of dit op ’n Sondag, of wanneer hulle gery het nie, hulle was in die konstruksiebedryf, is hulle met die berg, is hulle Vanrhynsdorp se kant toe, waar hulle nou gaan werk het. Nou, jy weet op die pad waar jy die berg afgaan, en hulle was feitlik onder by die berg uit, toe die lorrie se remme begin onklaar raak. En daai lorrie gaan met hulle, ek weet nie hoeveel oorlewe het nie, wat dit oorleef het nie, maar ek weet van een outjie wat dit oorleeef het, wat vandag nog lewe, hy vertel my die hele storie. Ons het nou so,  paar maande gelede, het ons ’n diens gehou hier in Calvinia. Ek is ook betrokke by ’n vereniging, of ’n komitee wat ons noem die Versoeningskomitee, nè. Enne, as ’n gebaar van versoening het ons, het ons dit gedoen. Miskien ken jy vir hulle, is hulle nou RC, JRC, Justice and Reconciliation Committee. Nè, Stan Henkeman en hulle, en daai mense is daarby betrokke.

Ja, dan was daar ook die groot ramp gewees toe seisoenwerkers anderkant Klawer, by daai brug, het hulle daar afgegaan, ja. Dit is, dit is goed … elke dorp het seker maar sy tragiese gebeure, jy verstaan. Maar dit was van Calvinia se tragiese gebeure, wat baie mense van Calvinia sal bybly, wat hulle nie seker maklik vergeet nie. Ek is nou amper uitgepraat.

Ek lees verskriklik. Ek loop slaap met lees, ek lees in die nag in, ek staan op met lees. En weet jy, my vroutjie het my al aangesteek, sy’s nou biblioteek toe. Sy kom nou saam met so vyf boeke. Vrydag-agtermiddag moet sy hulle gaan ingee, dan is sy klaar en kry sy die volgende. As ons ry, op die pad, dan sit en lees sy sommer. Sê ek dan: “Jy het dan vir die kinders by die klas gelees, geleer jy mag nie lees as jy ry nie.” Dan sal sy net lag en dan sit sy en lees. Eenkeer kom ons uit die, uit die stad uit, en ons kom bo-op die berg uit, hier verby Nieuwoudtville se kant, en sy sê vir my: “Jy moet dié boek lees, man.”

Ek sê: “Wat’s die boek se naam?”

En sy wys vir my, Die dagstêrwals, en sy sê dis ’n, dis ’n, dit gaan oor gebeure wat vir my na waarheid klink in die omgewing van Calvinia. Toe sê ek, ek het toe die boek gelees. En dis gebaseer op ’n ware verhaal. Weet jy, die boek, die boek begin by ’n man wat in Calvinia vrygelaat word uit die tronk uit ná, sê, sê, tien jaar, of twaalf jaar, of agt jaar, kan nie onthou nie. Begin die boek. En dan’t jy nie ’n clue waaroor die man nou tronk toe gegaan het nie, of hoekom die boek dan nou daar begin nie, maar dan moet jy lees. Dan eindig die boek met waarom die man tronk toe gegaan het. In ’n neutedop, weet jy, dit gaan oor ’n vrou wat nou “bruin” gebore word, want sy’s ’n bruin vrou se kind, maar die pa is ’n wit man. Dan het sy nou baie gelaatstrekke van, van blankes, jy weet. En dan besluit sy, vir ’n bruin vrou is die lewe maar bietjie moeilik, vir ’n wit vrou sal dit makliker wees. En dan verlaat sy vir Calvinia en dan probeer sy vir haar wit laat verklaar in die Kaap. En dan aangaan met haar lewe, maar sy kry dit nie reg nie. Joe, ek het ’n paar hoërskoolleerders van my in die klas in vertel van die boek en dan probeer ek dit nou vreeslik dramatiseer en dan kom hulle terug en dan sê hulle vir my: “Sjô, Meneer.” Ek begin natuurlik elke dag met my twee koerante en oor die naweek is dit nou drie, want dan kom die plaaslike koerantjie ook nog by, jy weet. Die Burger is te min vir my, ek lees Die Burger en Die Son. Ja, ja, as baie mense maar net weet wat doen lees aan ’n mens. Regtigwaar.

Weet jy, ek kan nou regtig seker maar afsluit, maar nou … O ja, as ek moet geld gehad het, ek het nou afgetree verlede jaar, Juniemaand. Natuurlik moet ek geld het, maar ek praat nie van ’n paar duisende nie, ek praat van genoeg om, om, om te reis, byvoorbeeld, dis nou “Voetspore” wat gisteraand gesluit het, nè. Waarvandaan het hulle, van Gansbaai na … Gaboen, nè. Ek het hom elke Sondagaand gekyk, want dit het my so teruggevat. Kom ek sê vir jou, as ek kan, as ek geld gehad het, sou ek gereis het. My vrou wil nie, sy stel nogal nie belang nie.

kom ek sluit af deur vir jou te sê ek was so bevoorreg, ek was al deur vyf, ses Afrikalande. ’n Paar keer in Namibië, my jongste broer is natuurlik daar, nè. Ek was al ’n paar keer daar by hulle gewees. By hom. En dan … [fluister oor werkers] … ek is baie, ek is feitlik klaar.

Ek is, ek is, ek is, soos ek sê, al ’n paar keer Namibië toe, en dan, twintig dertien, nader die NG Kerk vir my om te sê, hulle het ’n uitreikgroep wat nou deur vyf lande gaan ry, en ek moet saamgaan. Die hele drie weke vakansie. Ek sê: “Maar ek het nie geld nie.” Ek meen, hoe gaan ek deur vyf lande ry, met watter geld? Hulle sê: “Jou geld is klaar betaal, Meneer.” Ek het eers uitgevind wie die geld betaal het, en toe vind ek uit, ek gaan nie dié man teleurstel nie, jy weet. En toe gaan ek. Weet jy, dis ’n belewenis. Ek is nou jammer, want my seun het nou vir my, toe ek nou die onderwys klaarmaak, het hy nou aan my gesit: “Daddy, asseblief, asseblief, ek bring nou vir Daddy volgende naweek my laptop.” En hy het nou my laptop by. Nou kan ek later miskien vir jou ’n paar foto’s gewys het van hoe ons uit Suid-Afrika uit in Botswana ingaan met ’n pont, soos hulle daar op die program van Voetspore wys. Ek sê vir jou, ons gaan daar by, by Suid-Afrika gaan ons uit Botswana in. Van Botswana af het ons deur na, deur Zambië. Daai het maar meestal bestaan uit ry. Jy ry, ry, ry, ry. Stilhou, kosmaak, eet. Dan kom ons in Malawi, dan gaan ons na die Malawimeer toe. Daar bly ons so ’n hele paar dae.  baie geleer by die mense, jy weet.  ek wonder hoeveel mense weet watter rol die Malawimeer speel, hoeveel werk hy skep, jy weet. Daai tipe van goed. Ek was een dag baie naby aan die hemel, want ek het daai dag gevoel hoe gaan ons. Toe moet ons nou met ’n boot na ’n eilandjie toe vaar. Jy sien daar sit die eiland, maar ons moet hiervan af met die boot soontoe gaan. Weet jy, daai meer is soos die see. Verstaan jy? En ons is daar op daai boot. Ek wil nie eers gaan nie. Totdat ek gehoor het “Bangjan”, en ek weet nie watse goeters alles nie, en … ek dink, jislaaik, man, as ons gaan, is dit mos nie ek alleen nie. Ek weet ek kan swem, daar’s van die mense wat my oortuig het hulle kan nie swem nie. Maar ek weet ek kan swem, maar ek weet ook, ek weet nie of ek vir ’n halfuur aanmekaar swem nie, jy weet, want ek is nie so fiks nie. Ons was die dag soontoe, en ons kom terug, en, ons het dit gemaak, soontoe en terug. Nè. Dit was ’n belewenis gewees. Daarvandaan is ons na die plek toe waar ons eintlik, nou kyk, die kerkgroep is ’n uitreikgroep, hulle doen soos in, sê maar sendingwerk en so aan. Toe gaan ons na ’n plek toe, oee, ek kan mos nie daai plekke se name onthou nie, man. Maar daar’s ’n vrou van Calvinia wat al van die sewentigs, ek kan nie onthou watter jaar nie, ’74, of iewers daar, doen sy sendingwerk daar. Weet jy, jy kan nie glo dat een mens so baie kan doen vir ’n gemeenskap nie. En onthou, dit is nie ’n gemeenskap wat sy, wat sy ken nie. Sy ken glad nie die mense nie. Sy’t soontoe gegaan en hulle het vir haar aanvaar. Daai vrou praat daai tale van daai mense, hulle het mos verskillende dialekte en goeters. Sy, sy, ek het nou onlangs gelê en wonder, as sy nou sterwe, dan gaat hulle seker vir haar daar begrawe. En hoe sal ek graag, ek sal die begrafnis bywoon.

ons het ’n slegte ervaring gehad in Mosambiek, ek wil nou nie daaroor praat nie. Iets wat my ook sal bybly, ons gaan in Zimbabwe in. Jy weet van die, van die Zimbabwe-ruïnes, phweet, ou Rhodesië, mos nou. Weet jy, is indrukwekkend, man. Nè. Die vraag wat by my ontstaan, as ons nou die laptop hier gehad het, sou ek jou wys waar ek in die diepste van daai ruïnes in staan, nou, hoe lank het dit gevat om daai goed te bou? Is massief, man. Nè. Ja. Toe’s ons, toe’s ons by Beitbrug deurgekom, dink ek, ja, enne toe’t ons nog ’n paar dae by Bela-Bela gekom lê. Lekker. So drie dae dink ek by Bela-Bela, die ou Warmbad. Ja. En toe Bloemfontein toe, en van Bloemfontein af, ek het nie geweet mens kan so konstant ’n honderd-en-twintig kilometer ry. Konstant, meneer, jy ry. Ons is die oggend agtuur, dink ek, of, ja omtrent, uit Bloemfontein uit. Die agtermiddag, so vieruur se kant, toe’s ons in Calvinia. By die huis. Nee, dis lekker om te ry, dis lekker om, om, om ander mense te ontmoet, van ander mense te leer. Nè. Ek onthou nou nog, daar in Malawi, moet ons een dag, moet ons nou, sal ek sê, ’n formele ete hê. Verstaan jy. Ons sit so ’n kring, die, die, dit het my baie laat dink aan wat ons op die plaas gehad het, wat hulle genoem het die dorsvloer. Jy weet, waarin ons die goed, koring en goed, uitgetrap het. Toe sit ons so in ’n kring. Dan bring hulle nou die kos, maar voordat daar nou geëet word, nè, moet jy eers jou hande was, hulle kom met ’n kom water. Was jy jou hande, skoon doek, vee jy jou hande af. Dan skep hulle nou vir jou jou kos in, en dan eet jy nou, met die hand, van dié, nè. Dan moet jy darem weet, dit, dit, dit gaan nou so, jy verstaan, die kos wil uit die hande uit val, en ek weet ook nie wat alles nie. Nè. Maar dis lekker, man. En dan agterna het ek weer daai seremonie van die hande was, skoon en jy is klaar geëet.